Het secreet van de *Vergulde Tralie* anno 1767

vertelde op 4 mei 2019 om 20:28 uur

Achter deze titel gaat het volgende onderwerp schuil. De dames Jannette, belangrijke geldschietsters in Den Bosch, bewoonden het huis de *Vergulde Tralie*staande op de Markt, hoek Minderbroederstraat. Einde april van dat jaar was het *secreet* van dat huis verstopt. Wat te doen in zulk een geval als je weet dat het secreet of privaat verbinding had met het secreet van het nabije Mantelhuis?

Reacties (15)

jan toirkens zei op 4 mei 2019 om 20:45 uur

De dames zullen al enkele dagen ervoor, handenwringend de zaak hebben gadegeslagen of bespeurd hebben. Ondragelijke ellende :-). En dan te weten dat hun *secreet* uitkwam in het *secreet* (ofwel secreetkelder) van het naastgelegen Mantelhuis met verschillende eigenaars. Op 27 april bezochten een timmerman en een metselaar daarom de secreetkelder van dat Mantelhuis. De zaak was inderdaad verstopt. Dus er werd 3 nachten doorgewerkt om het zaakje daar schoon te maken. Maar vergeefese moeite, het secreet van *de Gulden Tralie* bleef verstopt. Dus opnieuw op inspektie uit en jawel,. dit keer vond men het afvoergat van de verstopte secreetuitgang, liever gezegd het was dichtgetimmerd met 2 grote planken en er tegenaan lag een grote hoop drek. Er werd daarom opnieuw aan de eigenaars van het Mantelhuis gevraagd de zaak op te lossen. De kelder werd voor de 4e keer schoongemaakt en deze keer was de kwestie opgelost en kon ieder weer opgelucht ademhalen. De dames moesten wel de helft van de kosten betalen. Toen ik het las van die vastgespijkerde planken dacht ik even aan sabotage, omdat de eigenaar(s) toch al direkt geweten moeten hebben dat die daar waren aangebracht, maar dat zulks pas in tweede instantie werd ontdekt. (Den Dungen ONA 5115-33)

jan toirkens zei op 5 mei 2019 om 19:07 uur

Een paar jaar later, zeg rond 1775 komt men bij openbare verkopem van huizen in Den Bosch steeds de bemerking tegen dat de koper van een huis rekening diende te houden met de onkosten van het uitdiepen of schoonmaken van de Dieze, welke kosten door het stadsbestuur over de eigenaars werden omgeslagen. Het verbaasde me eigenlijk omdat er tientallen en meer jaren ervoor al enkele z.g. trappen aan de Dieze waren waar een *secreet* stond, soms gemeenschappelijk met de buren te gebruiken. De eerste lossing was dan wel op de rivier :-), maar waar bleef het allemaal? Nuja, geen plezierig onderwerp. Vandaar het woord *secreet* het was er wel, maar dan omgeven met een soort heimelijkheid. Je kon er echter niet omheen en dus vindt je her en der aanduidingen over de gebruikelijka attributen IN huis, zoals een bedpan, een kakstoel, een stilletje of *stilleke* met zijn pot (let op het woord stll hier :-). Ik ben er nog niet achter wat een tinnen *kinderlul* was, ik denk een soort pispot voor een kind, sorry voor beide woorden. Het moet een heel geloop en geleur zijn geweest en niet alleen in Den Bosch. En vervolgens...hup het raam uit dan ?

HenkD zei op 6 mei 2019 om 01:55 uur

In het huis waar ik opgroeide was oorspronkrlijk ook geen toilet. Het huis was van 1830 en pas veel later (ik denk 1930) zijn de toiletten aangebouwd in het trappenhuis. Koud ! in de winter en als het toiletpapier op was had je echt een probleem...
Maar goed, Jan, je hebt het over een half-eeuwtje eerder. Over 1775. En toen werd het inderdaad in emmers opgehaald. Als we over de steden spreken.
En veel verdween in de beekjes/stroompjes/rivieren/gachten. Reden waarom veel notabelen in de zomer naar het buitengebied vluchtten. Gewoon vanwege de stank.
Maar ik las ooit ook een verhaal dat het gebruikt werd als brandstof.

Eigenlijk vreemd dat er zo weinig bekend is over het dagelijkse reilen en zeilen van mensen in die tijd.

jan toirkens zei op 6 mei 2019 om 13:57 uur

Dank je @HenkD: Gedroogde koeienflappen en paardenmoppen zijn inderdaad uitstekend te gebruiken als brandstof, liever niet in de openhaard.. :-: dat gebeurt in veel z.g. onderontwikkelde landen (wat een belachelijke term in dit verband) nog steeds. Maar er is een zeker verband tussen laten we zeggen de faecalien-sector en de bekende hopteelt. De hopkuilen dienden bemest te worden, zoveel is zeker. Tienduiizenden hopkuilen, of een veelvoud ervan doorheen de regio Noord-Brabant vereisten een enorme hoeveelheid mest. Dat los je niet even op met wat wat stalmest uit een potstal. Hoe de aanvoer werd geregeld?. Met pleiten uiteraard. De hopteelt voer er wel bij, samen met de enorme bierproduktie. Inderdaad @Henk, zulke zaken uit het dagelijkse leven vindt je niet omstandig of bijna nooit in een akte van een geldlening, een transport van een stuk land etc. Maar wel in notariele aktes. En verder : het moge duidelijk zijn dat wat er NIET werd opgeschreven, er wel degelijk was. Soms komt die informatie alsnog bovendrijven, ik denk echter in een groot aantal zaken niet. De vondeling die een paar weken terug, gevonden zijnde in een *secreet* zoals hier op het forum werd besproken, is een uitzondering, zulke justiciele zaken zijn sporadisch te vinden. De verdere uitwerking van vooral de notariele aktes leveren echter nog een berg informatie op in de toekomst dus ik zit hier een beetje te hopen of te dagdromen :-) dat er meer mensen mee aan de slag gaan hier op het BHIC (en elders).

HenkD zei op 6 mei 2019 om 17:35 uur

@Jan, vaak zijn de notariële akten van vóór 1700 lastig te lezen en te duiden. Loop er regelmatig op stuk. En petje af dat jij daar kennelijk moeiteloos doorheen stiefelt.
Maar de connectie met de hopteelt had ik niet zien aankomen. Zo is de cirkel weer rond ;-)
Wellicht dat Gerard (W.Ch. Lemmens) hier nog wat aan toe kan voegen, dat is - meen ik mij te herinneren - een expert op hopgebied...

De vondeling - tsja dat is een ander verhaal maar komt evenzeer neer op het verschijnsel: hoe gingen we met elkaar om, wat bewoog de gewone man/vrouw. Ambachtsman of landbouwer of dienstknecht of ambtenaar. Moeder, grootmoeder, naaister of boerin en wat deze vrouwen en mannen allemaal voorelkaar boksten. Allemaal met bloed, zweet en tranen.

En onderontwikkelde landen -> ja dat is een vreemde aanduiding.
We waren, lang geleden (1982), in Ecuador, in Otavalo, een marktplaats even ten noorden van Quito, maar er was een staking. Dus de campesinos moesten na de marktdag lopend terug naar hun dorpjes in de heuvels. Wat ons wel opviel was dat (toevalligerwijs) de vrouwen alle spullen droegen en de mannen voornamelijk aan het puffen waren. Dat zie je meestal omgekeerd :-)
We liepen met een groepje mee de heuvels in en spraken met hen toen er even een rustpauze was. En het eigenaardige was: wij kregen de schuld. Niet de vakbonden, niet de regering, niet de kapitalisten. Wij waren vertegenwoordigers van een nóg hogere macht.
Ik heb ze geholpen met het sjouwen maar vond het wel een indrukwekkend beeld op de wereld.
Stamboom-technisch is er weinig bekend/overleverd van deze bewoners die waarschijnlijk rechtstreeks afstammen van hun vroege voorvaderen.
Net als menige Brabander van zijn/haar voorvader afstamt, namelijk degenen die het schrale en lastig bebouwbare gebied ontgonnen.
Maar: gelukkig was er altijd gelegenheid voor een biertje ;-)

Max zei op 6 mei 2019 om 22:15 uur

Vergeet niet, Henk, dat men in vroeger tijden juist veel bier dronk, omdat er geen kwalitatief goed drinkwater voorhanden was. Zoals je zelf al schreef, dumpte men al het afval, inclusief faecaliën in het water. Het is dus een heel interessant voorbeeld van vroeg milieubeheer, om ook de menselijke uitwerpselen te gebruiken voor de teelt van hop. Daarmee snijdt het mes aan twee kanten, want het levert behalve lekker bier - hop is familie van de cannabis/hennep en bevat ook psycho-actieve stoffen - ook schoner water op.

Mvg, Max

Egbert zei op 7 mei 2019 om 17:01 uur

Over het dagelijks leven van de gewone mens werd nauwelijks iets opgetekend. Onlangs vertelde professor Arnoud-Jan Bijsterveld in een lezing in Deurne over "de middeleeuwen uit historische bronnen" dat de geschreven bronnen uit die periode vooral licht werpen op de bezittende klasse en dan meestal als het conflicten betrof. Na de middeleeuwen komt de gewone mens wat meer voor het voetlicht, maar dan nog vaak in het kader van transporten van goederen en delingen. En ook hier weer als er conflicten zijn.

Om terug te keren tot het onderwerp waar het hier mee begon vond ik onlangs een interessante akte in het schepenarchief van Budel (ORA Budel 62, folio 103v). Dirk Hendrick Kees had bij de schepenen geklaagd over zijn buurman Antonij Janssen Vaessen en zo kwamen de stadhouder, twee schepenen en de secretaris op 12 mei 1738 de oorzaak van de klacht in ogenschouw nemen (inspectie oculair). Vaessen had op zijn eigen erf, op 3 voeten afstand van het erf van zijn buurman Kees "een heijmelijckheijt off secreet" laten maken. Tegen de stank was het bouwsel aan alle kanten dichtgemaakt en voorzien van een deur (er wordt niet verteld of hier het zo kenmerkende hartje in zat). Er zat echter geen "decksel op den bril". Of dat laatste de reden was voor teveel stankoverlast vertelt het verhaal niet. Vaessen verbleef buiten Budel (op zoek naar frisse lucht?) en liet door zijn procureur aankondigen dat het secreet binnen 3 dagen van die plaatst zou worden verwijderd.

jan toirkens zei op 7 mei 2019 om 23:51 uur

Dag Max en Egbert. Dank voor jullie bijdrages. Dat watertekort, zelfs bij allerlei natuurlijke *sprengs* moet soms nijpend zijn geweest. En uiteraard drinkt bier wat *lekkerder* weg dan gewoon water. Ik zag zelfs een paar keer dat a.s. moeders tegen bevallingstijd bier kregen toegediend als een soort medicijn, ook kinderen, naast volwasenen die lang ziek waren, kregen extra het nodige bier. Dat de hop familie is van de canabisplant wist ik niet Max, maar dat verklaart dan het kalmerende effect of mogelijk ook verlegging van de pijngrens waarvoor cannabis bekend staat. Water danwel de andere variant genoemd afvalwater, het blijft mondiaal gezien het eerste zorgenkindje voor de mensheid, dat was zo en blijft zo. Tekort van het een... teveel van het ander.

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 8 mei 2019 om 19:37 uur

Wat een ontzettend leuke discussie ontspint zich hier; geweldig om te lezen!

HenkD zei op 9 mei 2019 om 01:04 uur

Zeker een leuke discussie, Mariët. Gaan we dus nog even mee door.

Maar eerst nog even terug naar de oorspronkelijke vraag van Jan: hoe zat dat nou met het huis van de dames Jannette genaamd de "Vergulde Tralie" en het belendende pand het "Mantelhuis". En het ongemak over hun "gemak".

Naast de discussie over (drinkbaar) water en/of bier, was waterbeheersing een heikel punt in die jaren. En dan heb ik het over hemelwater (regenafvoer) en afvalwater.
Afwatering was belangrijk en in het oude recht (vol met erfdienstbaarheden) had een lager gelegen erf (of huis) te dulden dat het water van een hoger gelegen erf daarop afwaterde.
Dat was ook niet anders mogelijk in die tijd -> er waren geen regenpijpen, geen riolen. En water zoekt gewoon altijd het laagste punt.
Maar er waren wel afspraken en enige voorzienigen (de trappen in de Dieze).

Ergens in het verhaal hebben de eigenaren van het pand het "Mantelhuis" bedacht dat ze het hemelwater en het afvalwater van de buren (ook uit het secreet!) niet meer door hun kelder wilde laten stromen (richting de Dieze). En hebben dus planken aangebracht om dit tegen te houden.
Uiteindelijk allemaal wel weer opgelost maar een reëel tijdsbeeld van een zo'n alledaagse kwestie.

Helena zei op 9 mei 2019 om 01:46 uur

Uiteindelijk werd dit ongemak opgelost, maar heb (achteraf gezien) te doen met de timmerman en een metselaar die in 1767 die inspecties en het opknappen moesten uitvoeren. En met de wasvrouw die naderhand de kleding van deze heren onder handen kreeg.

Helena zei op 9 mei 2019 om 01:50 uur

Overigens.. het ophalen in emmers waarover eerder gesproken gebeurde soms nog in vorige eeuw. Neem bijv. Helmond ca. 1920-1930. De boer van buiten de stad 'mocht' alleen de melk leveren aan de klant in de binnenstad en kon die klant behouden wanneer hij ervoor zorgde dat het 'secreet' van de klant met regelmaat leeg geschept werd en alles afgevoerd werd. Dat met emmers sjouwen ging soms dwars door kamer en gang van de kleine huisjes omdat er in de rijtjeshuizen niet altijd een gemakkelijke achterom was. En cirkeltje rond...kwam na zoveel tijd toch weer terug in de melk, groenten, aardappelen enz. die aan de klant verkocht werden. [uit opgetekende verhalen van mijn moeder (boerendochter) die in de twintiger jaren vorige eeuw de melk afkomstig van mijn grootouders' boerderij ging verkopen in deze stad. Haar broers deden de ander klus]

jan toirkens zei op 9 mei 2019 om 22:31 uur

@Marriet, even als reaktie op jouw opmerking, ik moest even glimlachen,...mij kwam de spreuk naar voor jaren terug van de belastingdienst, *leuker kunnen we het niet maken*, maar ik geef toe het onderwerp hierboven zich wel leent voor wat koddige zaken. Ik kwam een kwestie tegen min of meer zoals die akte uit Budel, in dit geval Den Bosch, het handelde over een gemeenschappelijk *secreet* voor twee naast elkaar staande woonhuizen. De ene buurman doet afstand van ziijn rechten, maar de ander moet voortaan wel voor het schoonmaken en onderhoud van het *secreet* zorgen. De man moet gedacht hebben, een gemeenschappelijke waterput is tot daar aan toe, maar samen met de buurman, een enkel secreet te moeten gebruiken ..kijk das andere koek. Hoe de man die afstand deed... nu aan zijn gerief kwam, daarover zwijgt het protocol. Maar hartje stad Den Bosch .. kon je niet even achter een boom... etc. Of zoals in Frankrijk langs de autoroutes, vroeger het systeem van de bekende hurk- of spreidstand boven een gat in de grond hanteren. Het blijft moeilijk in te zien hoe de stedelijke overheid ermee omging. Bijna niets ervan is terug te vinden in de archieven. Maar als de Romeinen in hun tijd voor de wateraanvoer al gigantische aquaducten moesten aanleggen en heus niet alleen voor de Trevi-fontein, dan mag je bedenken dat het afvoeren van rioolwater, lees de faecalien, een nog veel groter probleem was. Dat de Romeinen vroeger al (zoals In Den Bosch) in faecalien handelden, zal slechts een deel van het probleem hebben opgelost... mogelijk zoals de druppel op de gloeiende plaat.. figuurlijk gesproken ging het mogelijk om een paar druppels uit de vele druppels. Vandaar dat de Dieze als openbaar riool in Den Bosch na x-tijd weer eens uitgediept moest worden. Dank ook Helena voor de bijdrage Helmond., ja ik herken dat gezeul met emmers, wat een gedoe zeg...

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 13 mei 2019 om 12:31 uur

@Jan: die glimlach zat ook op mijn gezicht, tot ik ineens aan de geur van de Dieze moest denken van jaren geleden. Dat zorgt er wel voor dat die glimlacht verdwijnt :). Maar nogmaals dank allen, voor deze leuke discussie!

jan toirkens zei op 13 mei 2019 om 14:27 uur

Nu... ik heb er niet echt een trauma van opgelopen, :-). Maar dat doet me weer denken aan mijn eerste ervaringen/bezoeken in het destijdse rijksrarchief aan de Waterstraat, het zal 1960 zijn geweest. Niet echt dat ik het archief van destijds koppel aan het bovenstaande verhaal, maar ergens toch ook wel, laat me zeggen .. een zweem ervan, voor de goede verstaander. Eveneens dank aan Marriet :-) voor je bijdarges hier.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: