i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Reek
Tags:

De orgelbouwers van Smits

vertelde op 16 november 2009 om 16:17 uur

“Orgelbouwers bepalen gezicht van Reek”, zo luidde de kop van een artikel in het Brabants Dagblad in 1998. En zo was het ook: in het midden van de negentiende eeuw was de familie Smits met negen medewerkers de grootste werkgever van het dorp. De orgels van Smits vind je niet alleen in heel wat kerken in de regio, maar ook ver daarbuiten.

het bovenlicht in het SmitshuisOnder de echte orgelliefhebbers (en dat zijn er nogal wat in Nederland) staat de naam Smits gelijk aan technische kwaliteit, fantasierijke registers en een karakteristieke donkere, maar toch heldere klankkleur.

Veel kerkorgels in Noordoostelijk Noord-Brabant zijn tussen 1818 en 1925 door de familie Smits uit Reek gebouwd, verbouwd of tenminste onderhouden. Drie generaties Smits hebben in deze periode het orgelmakersbedrijf uitgeoefend. En de Smitsen waren niet zomaar orgelbouwers.

 J.C. Smits-Boeracker, de moeder van de grondleggers van het bedrijf (foto: website Utrechts Orgelarchief)Ze waren echte orgelmákers en nemen als zodanig een bijzondere plaats in in de geschiedenis van de Nederlandse orgelbouw. Zij beseften wat de bijzondere waarde was van de Nederlandse monumentale orgels vanaf ca.1500. En zij hebben zich daar bij het bouwen van hun eigen instrumenten door laten inspireren. De ongeveer 100 Smits-orgels die er gebouwd zijn, vooral in Zuid-Nederland, behoren dan ook tot de topstukken van de negentiende-eeuwse orgelbouw.

Die kwaliteit komt vooral op het conto van Franciscus Cornelius Smits (1800-1876). Na het overlijden van zijn oudere broer Nicolaas in 1831 begon Frans orgels te bouwen. Met behulp van de leerboeken van Dom Bedos en Van Heurn hadden zij zichzelf dat vak geleerd. Pas na het overlijden van Nicolaas begon de orgelmakerij echt te bloeien en kreeg Frans Smits grote opdrachten, zoals orgels voor de Petruskerk in Boxtel (1842), de Sint Pieter in Den Bosch (1843),  Grave (1846),  Schijndel (1852), Aarle Rixtel (1854), en zo voort.

het Smitsorgel in OirschotKarakteristiek voor de oudere Smits-orgels zijn de ongebruikelijke constructie, de opvallend afwisselende architektuur van de orgelkast en de eigenwijze dispositie (registeropbouw van het orgel). Er komen fantasierijke registers op voor, zoals de 'Serpent' en 'Ophicleïde' op het orgel van Oirschot of het tongwerk 'Harmonica', dat onder andere op het orgel in Rosmalen te vinden is op het ondermanuaal. De samenstelling van deze disposities is bij de eerste generatie Smits met name afgeleid van de oudere 18e-eeuwse orgels uit Brabant, zoals gezegd met eigenzinnige toevoegingen.

Frans Smits’ zijn orgels waren niet alleen orgineel van opzet, ze zijn ook van grote kwaliteit. Smits gebruikte het liefst alleen de beste materialen. De houten delen waren meestal van eiken- of grenenhout, de metalen pijpen van een tin-lood-legering met een vrij hoog loodpercentage. De klank van zijn orgels is tamelijk rond en ingetogen, de klankkleur donker van aard. Zijn prestanten (dat zijn de pijpen die het karakter van het orgel bepalen) worden door kenners de mooiste van West-Europa genoemd...

W.J. Smits, zoon van grondlegger Frans Smits (foto: website Utrechts Orgelarchief)De familie Smits hield de ambachtelijke tradities van vóór 1800 (met name Brabants/Franse en Zuidduits-Oostenrijkse tradities) hoog en deed weinig concessies aan de fabrieksmatige werkwijze die na 1870 ook in de orgelbouw steeds verder oprukte. Overigens leidde dat, het niet volgen van de technische ontwikkelingen, uiteindelijk tot de ondergang van de firma na 1900.

Het eerste grote kerkorgel dat Frans en Nicolaas bouwden, was het orgel van de kerk in Reek. Dat was in 1829. En eigenlijk fungeerde de kerk daarna bijna een eeuw lang als laboratorium en etalage voor de familie Smits. Frans en zijn opvolgers W. J. Smits (1844-1929) en F.C.J. Smits (1878-1928) (respectievelijk zijn zoon en kleinzoon) bouwden het Reekse orgel telkens weer uit met de nieuwste technieken en stijlen. Het was hun demonstratieorgel, waarmee ze potentiële klanten konden laten zien waartoe ze in staat waren. De ambities van pastoor Smits (geen familie!), die een nieuwe kerk wilde, betekende het einde van dit “oer”orgel.

F.C.J. Smits, kleinzoon van grondlegger Frans Smits (foto: website Utrechts Orgelarchief)In feite hadden de Smitsen in 1845 dit orgel aan de kerk geschonken. Maar daar had pastoor Smits in 1925 weinig boodschap meer aan. Hij wilde een nieuwe kerk en wel heel snel. De ruimte voor een orgel in de nieuwe kerk was beperkt. Verplaatsing van het oude orgel naar de nieuwe kerk zou een omvangrijke verbouwing vereisen, die volgens de familie Smits zeker twee jaar in beslag zou nemen.

De pastoor liet zich vervolgens door allerlei mensen adviseren, waarbij als rode draad telkens weer naar voren kwam: het oude orgel was een mechanisch orgel, en mechanisch was ouderwets. Ombouwen zou weggegooid geld zijn. Pneumatisch moest het worden. Van een echt gesprek tussen pastoor en kerkbestuur en de orgelbouwer is het niet meer gekomen. Het kerkbestuur huurde een andere orgelbouwer in om het oude orgel te demonteren, daarvan nog wat pijpwerk te gebruiken voor een nieuw, pneumatisch orgel in de nieuwe kerk. De rest kon worden weggegooid.

het Smitshuis en de pastorieVeelzeggend voor de verhoudingen is het verhaal dat de pastoor bij de afbraak van de oude kerk in 1926 de orgelkast in de pastorietuin verbrand zou hebben, terwijl de wind in de richting van het huis van de Smitsen stond. Het was duidelijk: pastoor en orgelbouwersfamilie konden het niet zo goed met elkaar vinden. Overigens vond de familie Smits burgemeester Wientjens aan haar zijde in het verzet tegen de nieuwbouwplannen van pastoor Smits.

De maatschappelijke positie van de familie Smits zal zeker een rol gespeeld hebben in de relatie met de pastoor. Bij zijn komst in 1923 constateerde de pastoor dat in het dorp een “liberale heerschersfamilie Smits” de dienst uitmaakte, en hij was er de man niet naar om dat te accepteren. 

De derde generatie Smits voerde na 1925 enkel nog wat stemwerk en onderhoud uit. Volgens getuigen blonk deze generatie niet uit in werklust. Dat hoefde ook niet, want de ongetrouwde erfgenamen zaten goed bij kas.

Het archief van de orgelbouwersfamilie is inmiddels ondergebracht bij de Universiteit Utrecht (in het zogenaamde Utrechts orgelarchief). Sinds 1983 staat er voor het orgelbouwershuis een beeldje “Orgelbouwers Smits” van beeldhouwer Rene van Seumeren.

Reek is zijn beroemde orgelbouwers niet vergeten!

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (10)

Cor Rooijackers Helmond tel 0492 548488 zei op 1 maart 2011 om 17:26 uur

Met bijzonder veel genoegen dit verhaal gelezen. Dit n.a.v. de thans
onderhanden zijnde restauratie van het F C Smits orgel in de RK kerk van Deurne.
Dit instrument dateert van de hand van F C Smits uit 1838 !! Wat heeft
deze man veel betekend en veel schoons nagelaten op het gebied van de kerkorgels in Brabant. Ik hoop met Pinksteren 2011 te horen wat dit
stuk arbeid heeft opgeleverd. COR ROOIJACKERS ,gedurende al 40 jaar organist en kerkmusicus en geinteresseerde in orgelbouw te Mierlo-Hout/Helmond

Mariët Bruggeman bhic zei op 3 maart 2011 om 12:31 uur

Beste Cor,
hartelijk dank voor je leuke reactie en inderdaad; dhr. Smits is van grote betekenis geweest voor de kerkorgels in Brabant.
Ik hoop dat je een geweldig concert krijgt met Pinksteren; mag je zélf misschien ook nog op dit orgel spelen ?
Met vriendelijke groeten,

M.T.G. (Mark) Kuijpers zei op 2 januari 2013 om 14:00 uur

Beste lezer,

De bijzondere muzikale kwaliteit van de Smitsorgels is opmerkelijk als men bedenkt dat zeker tot 1960 er geen (wetenschappelijk onderbouwde) wiskundige samenhang bekend is tussen de maten (mensuren) van een orgelpijp en de klank van deze pijp. Ervaring was de enigste leermeester.
De geniale creativiteit uit zich in prachtig ontworpen orgelkassen die steeds goed in het kerkinterieur passen.
Nooit heb ik iets gemist bij de klanken in de orgels van deze orgelmakers, zelfs bij de kleinste instrumenten.

De oude toonhoogte (a1 = 415 Hertz) is nu geen probleem meer nu men met de computer alle bladmuziek moeiteloos een halve toon hoger of lager kan transponeren.
Voor veel oude muziek is de oude toonhoogte prettig om te musiceren, de zang krijgt het goede timbre bij muziek van bijvoorbeeld Frans Schubert.

Met enkele foto's of muziekfragmenten doen we deze orgelmakers tekort.
Misschien dat er in de toekomst een compleet beeld van alle orgels komt. Digitaal? De mooie klanken laten zich niet bevatten in een luidspreker, daarvoor is de techniek niet toereikend. Als je het orgel hoort bij een concert leer je het veel beter kennen. Door een goede akoestiek van het kerkgebouw kun je alle melodieen in een fuga van Bach volgen.

Als we bedenken dat op het beroemde Konig-orgel van de Stevenskerk in Nijmegen sinds de bouw in 1776 elke week concerten zijn gegeven tot op vandaag, beseffen we misschien hoe waardevol dit erfgoed voor ons is.

Mark Kuijpers
organist en schrijver van een natuurkundig/wiskundig boek over de klank van het orgel en andere muziekinstrumenten.

Marilou Nillesen bhic zei op 3 januari 2013 om 14:21 uur

@Mark: Wat een interessante en waardevolle toevoegingen. Vooralsnog hebben wij niet meer mogelijkheden dan een verhaaltje over deze orgelbouwers. Mocht er online meer informatie (of muziek, ondanks de technische beperkingen) over deze orgels te vinden zijn, dan verwijzen we er graag naar.

Marilou Nillesen bhic zei op 10 januari 2013 om 15:25 uur

Mark Kuijpers wees ons ook nog op het volgende:

Het boek <a href="http://markmakesmusicalinstruments.blogspot.nl/2009/08/welkom-welcome.html" target="_blank">Muziekinstrumenten, hun klank en mensuren</a>, te leen bij de bibliotheek in Oss.

En de site <a href="http://www.brabantorgel.nl/" target="_blank">Brabantse orgelfederatie</a>. Verder wordt het orgel van Oirschot ook gebruikt bij de tv-uitzending: Nederland zingt. En de kerk van St. Oedenrode (met een Smitsorgel) is ook te zien bij de uitzending van de eucharistieviering op zondagmorgen.

Dank voor deze aanvullingen, Mark!

Nico van Duren zei op 22 maart 2013 om 09:15 uur

Vele Smitsorgels zijn te zien onder de volgende link:

http://z12.invisionfree.com/organist/index.php?showtopic=491

Erwin Engelsma zei op 7 januari 2014 om 09:11 uur

Wellicht is men bekend met het programma Hauptwerk waarmee orgels digitaal kunnen worden opgenomen en afgespeeld. Zijn er naar jullie weten al opnames gemaakt hiermee?

M.T.G. (Mark) Kuijpers zei op 10 januari 2014 om 17:11 uur

Geachte heer Engelsma,

De orgels waarvan digitale opnamen zijn gemaakt vindt u op:
http://www.hauptwerk.nl/instrumentennl.php

Zoek eens op de site onder de tabbladen bovenaan in de lila rand.
U kunt contact opnemen met de leveranciers via de site.

Met vriendelijke groet,

Mark Kuijpers

M.T.G.(Mark) Kuijpers zei op 3 maart 2014 om 20:06 uur

Geachte heer Engelsma,

Deze site heeft nog meer samples van orgels.

http://www.pcorgan.com/SampleSets1761ArlesheimEN.html

Veel succes!

Mark Kuijpers

Erwin Engelsma zei op 3 maart 2014 om 21:21 uur

Mark, dank je wel voor de tip!
Groet, Erwin

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: