i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Uden
Periode: 1944 - 1948
Tags:

Een karrenwiel maken (1)

vertelde op 8 oktober 2018 om 12:47 uur

Nadat eeuwen geleden het wiel uitgevonden werd, waren het in de vorige eeuw merendeels leden van de familie De Groot uit Uden die het karren- of wagenmakersvak uitoefenden. Voor de Brabantse boerenkar waren twee wielen met een grote doorsnee nodig. In dit en volgende artikelen wil ik graag beschrijven hoe die gemaakt werden.

Ik doe dat met behulp van herinneringen, informatie die ik heb opgezocht of gehoord en gebruikmakend van het nog aanwezig gereedschap. Correcties en aanvullingen zijn zeer welkom! En al schrijvende besef nu pas wat er aan kennis bij komt kijken!

In het maken van zulke raderen zat veel vakmanschap. Bij m’n vader Reinier zat dat deels in de genen, zijn vader Martinus was ook karrenmaker. Martinus stierf in 1898, mijn vader was toen zeven jaar oud. Hij moest zijn vakkennis dus ook elders opgedaan hebben.

Het maken van een wiel begint met de naaf. Daarvoor was een eikenboom nodig van minimaal 40 cm dik. Die werd meestal ‘op stam’ gekocht en daarvoor was dus bomenkennis belangrijk én spierkracht voor het kappen van de boom met de aks. Vader had een paar stevige vuisten...

Met haken en hefboom werd de boomstam vervolgens naar de geschikte laadplaats gerold waarna de mallejan erboven werd gereden. Dan gingen er kettingen om de boom en de as van de mallejan en werd het middenstuk een halve slag om zijn as gedraaid. Daardoor kon de boom met weinig mankracht van de grond getild worden en vervoerd.

Ook heden ten dage nog is het paard het meest geschikte vervoer in de bosbouw. Broer Johan, Has de Groot, spande als voerman z’n knol voor de ’mallejan’ en bracht de bomen naar de timmerwinkel of zagerij om er planken of (de dikkere) platen van te zagen.

Aan het eind van de oorlog en in de jaren daarna had vader een kapvergunning nodig, zelfs voor de eikenbomen die bij zijn schoonmoeder op buurtschap Vijfhuis stonden. Of er bij het kappen rekening werd gehouden met het jaargetijde, in verband met de op- of neergaande sapstroom, is me niet bekend. Door de jaren heen zijn er zo’n 100 bomen gekapt.

In een brief van 24 augustus 1930 schrijft Volkelnaar Br. Ambrosius Manders vanuit Nangehale op Flores: want al zit  ik aan den andere kant van den aardbol, toch denk ik nog eens terug aan de gezellige dagen dat we samen boomen gingen kappen. …  uw vriend Br. Ambrosius SVD.

Thuis werd met de handschiller de bast van de boom verwijderd, waarna de kortzaag ingezet werd (bediend door twee man) om er stukken van ongeveer 50 cm lengte van te zagen.

Die werden voor de tijd van een jaar in met water gevulde betonnen putringen achter het werkhuis geplaatst zodat ze op het moment van de bewerking tot het hart doordrenkt waren.

De twee reservoirs waren ongeveer 70 cm diep met een doorsnede van ongeveer anderhalve meter en onderaan voorzien van een aftapmogelijkheid voor de winterperiode. Ook werden de boomstukken opgeslagen in de gemetselde avenkelder voor de werkbank van het werkhuis, met een houten vloer, zodat vader kon werken op een warme ondergrond.

Als er een wiel of een kar werd besteld, werd het benodigde aantal boomstammen voorbewerkt met de handbijl op de póst of op de mik - een liggende boomvork - voor het verwijderen van het spinthout. De boomstam werd zoveel mogelijk in de vorm gebracht die hij uiteindelijk moest krijgen.

Het hart van de naaf werd bepaald die tussen twee centers op de machinale draaibank werd geplaatst en glad bewerkt, op de juiste afmetingen gebracht en na afloop met Romeinse cijfers gemerkt.

Wordt vervolgd. (Klik hier voor deel 2)

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (12)

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 8 oktober 2018 om 16:05 uur

Wat een karwei, Rini, mooi om dit zo in woord en beeld te zien. Ik kan me voorstellen dat je vader een paar stevige vuisten overhield aan deze noeste arbeid.

Yolanda zei op 8 oktober 2018 om 21:24 uur

Dag ome Rini
Weer een mooi verhaal, benieuwd hoe 't verder gaat.......
Leuk om te lezen dat er vroeger zoveel zelf werd gemaakt. Moest natuurlijk ook wel. En dan zonder al de techniek enz wat ze nu allemaal.
Aan de ene kant jammer dat er zoveel verandert is.
Met vriendelijke groet
Yolanda

margot zei op 10 oktober 2018 om 16:23 uur

Weer een mooi verhaal Rini. Geweldig dat jij ons zoveel vertelt over vroeger en er ook altijd in slaagt om er mooie illustraties bij te vinden. Top!

Herwin zei op 22 juli 2019 om 23:33 uur

Hallo. Zie u foto van het gereedschap staan. Heb via metaaldetectie een haak met ook gevonden in het bos die veel lijkt van die op de foto. Weet u hier meer van? Mvg Herwin smit

Rini de Groot zei op 23 juli 2019 om 07:00 uur

Herwin, het is de juiste vindplaats waar deze gevonden worden.
Gebruikt bij het handmatig rooien van bomen in de bossen.
De melding is interessant bij het Heemkunde Museum van je vindplaats.

Herwin zei op 23 juli 2019 om 07:34 uur

Bedankt voor je snelle reactie. Zal kijken of ik hem weer mooi kan krijgen.
Misschien ook een idee hoe oud hij ongeveer of wanneer ze gebruikt werden mvg

Rini. zei op 23 juli 2019 om 09:10 uur

Herwin, maak eerst een foto ervan zoals je hem aantrof.
Voor een reisdoel zou ik graag je gevonden exemplaar bekijken.
Indien je ermee instemt stuur een bericht naar; info@bhic.nl

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 23 juli 2019 om 09:46 uur

De mail is ondertussen doorgestuurd naar Rini.

Rien de Groot. zei op 24 juli 2019 om 08:50 uur

Beste Herwin en andere geïnteresseerde.
Toen ik een stevig verroest zeer oud hoefijzer aangeboden kreeg, gaf me een Eindhovense Archeoloog de tip,
deze geef ik graag door, omdat het een succes was.
Leg het in een stevig vuur wacht tot het voorwerp door en door roodgloeiend is haal hem dan uit het vuur.
Laat het object afkoelen waarna je het roest er met lichte tikken af klopt.
Voor mij was dat geen probleem als Vrijwilliger in het Pre Historisch Dorp van Eindhoven waren en zijn er elke dag brandende houtvuren.

Herwin zei op 24 juli 2019 om 08:57 uur

Goeimorgen. Mijn idee was om hem in oxaalzuur te leggen zodat de roest ervan af gaat. Moet natuurlijk wel een beetje oud blijven. Mvg

Rini. zei op 24 juli 2019 om 09:19 uur

ÓÓk Goeie morgen Herwin.
Èn de tip vervolgd, daarna met warm maken en kaarsvet over wrijven en roest niet meer. Met jou manier blijft hij roestig, oud moet oud blijven!

Herwin zei op 24 juli 2019 om 09:37 uur

Dat is een goeie. Ga ik proberen

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: