i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Uden
Periode: 1927 - 1962
Tags:

Een karrenwiel maken (5): spaken aanbrengen

vertelde op 2 december 2019 om 15:10 uur

Nadat de gaten geboord waren, werd de naaf naar de smid gebracht die aan weerszijden van de gaten een stalen reep kromp. Terug bij vader werden de spaken in de gleuven van het rondsel geplaatst en zag het toekomstige wiel eruit als een ster.

De domp, aaf of naaf werd vervolgens op een houten frame, de speekkuil, gelegd en tussen vier klammen stevig opgesloten. De stalen ringen die de smid had aangebracht zorgden ervoor dat bij het indrijven van de spaken de naaf niet scheurde. Aan de voorzijde van de naaf werd een 95 cm lang ‘gereedschap’ gemonteerd om de hellende stand van de spaak te meten. Voor vader luidde die 1,5 cm. Voor optimaal daglicht werd er gewerkt bij de brede ingang van het werkhuis. Die plek werd uitsluitend gebruikt bij het plaatsen van spaken.

Het eikenhouten frame lag gelijkvloers, de 1.75 meter lange opening en de eronder gelegen put van ongeveer één meter diepte zorgde ervoor dat de naaf met aangebrachte spaken kon draaien. De zijwanden in de kuil waren afgeschermd met planken, de opening werd met een houten deksel afgesloten. Het frame was op eikenhouten palen verankerd en stevig gestut om de zware slagen van de voorhamer te trotseren. De kuil met onverharde bodem werd thuis spéékuil, genoemd.

Toen een aantal jaren lang bestellingen en reparaties voor karrenwielen uitbleven, was dat het einde van het eeuwenoude karrentijdperk. Daarom besloot vader op 25 augustus 1962 zijn vertrouwde speekkuil te slechten. Ik legde dat moment vast ‘op celluloid’. Ik gebruikte daarbij enkele halffabrikaten. Het ‘hulpstuk’ ontbreekt, evenals de twee genoemde stalen ringen om de naaf.

Klammen slaan

De inventarislijst van december 1927 vermeldt het raamwerk voor een bedrag van fl. 10,00. Het één eeuw oude werktuig is er nog. Bernard van Dam besteedde in zijn boek, Oud-Brabants Dorpsleven, uitgebreid aandacht aan de radmaker en de speekkuil.

De jaarlijkse schoonmaak van het werkhuis was werk voor de kinderen tijdens de grote vakantie, onder leiding van ons Moeke. Daarbij werd de speekkuil zeker niet overgeslagen.

Eigenlijk was het een soort eer, want er was een maximale taille van 20 cm voor vereist. Je werd aan je armen door de opening neergelaten en verzamelde dan het vuil in die donkere ruimte, natuurlijk gevuld met spinnen. Het was heus geen speel-kuil! Een kind kwam er ook niet bovenuit, je kon zelfs vergeten worden!

Spaken richten

Verder was er in het werkhuis nog de avenkelder, 80 cm diep met verharde bodem. Het duurde een week en ik had er een grote hekel aan. Al het hout moest van zijn plaats en stofvrij gemaakt, ook wat opgeslagen lag tegen de zoldering. Met de veger verplaatste je het stof (pas later kwam de stofzuiger). Jongere broer pakte meteen de hoed van de kapstok. Moeke gaf de ramen van binnen en buiten een beurt. En ‘s avonds wachtte er geen douche: gewoon onder de kraan van de waterpomp. M’n zus herinnerde zich dat Moeke het gezin trakteerde op de zondag erna met een bezoek aan de Bedafse Bergen, ons enigste uitje van het jaar! en dat betekende dus ook maar één kerkbezoek die dag.

Lees ook de verhalen 1, 2, 3 en 4.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (5)

Jongste broer. zei op 2 december 2019 om 20:08 uur

Kan me wel herinneren (misschien later dat de laatste dag van de vakantie naar Bedaf gingen. Thuis gekomen moesten ons(ze) voeten wassen en morgen naar school.

Rini. zei op 2 december 2019 om 22:14 uur

We namen bergzand mee naar huis en gebruikte dat als schuurmiddel o.a. voor
de klompen en in de onderste lade van het kooike van het Roosduifje.

Rini de Groot. zei op 3 december 2019 om 05:45 uur

Degene die ik het verhaal beloofde over de Zijderups met de foto,s, én bedrogen uit kwamen.
‘De kink in de kabel’ is opgelost normaal wordt door BHIC het verhaal geplaatst op de website handelend in het verhaal, dit maal Eindhoven, Sint-Michelsgestel en Uden.
De bijdrage was echter alléén te vinden op de site van Sint-Michelsgestel, dat is me in al die jaren nooit voorgekomen, dat was jullie teleurstelling !
Óók ik ging daar niet zoeken.

Paul Huismans
Paul Huismans bhic zei op 3 december 2019 om 09:10 uur

Beste Rini,
Er is hier toch echt sprake van een misverstand. Wij hebben geen 'website' over Eindhoven, Uden of welke plaats dan ook. We hebben, oneerbiedig gezegd, een bak met verhalen, die we met behulp van trefwoorden ('tags') kunnen koppelen aan plaatsnamen en onderwerpen. Een volgende keer kun je beter in het overzicht van verhalen (https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen ) zoeken. Daar staan de jongste verhalen standaard bovenaan. Ook kun je hier zoeken met - bijvoorbeeld - een of meer woorden uit de titel van je verhaal. Er zit rechtsboven in het scherm een zoekveldje om die in te vullen. Daarmee wordt je onafhankelijk van de plaatsnaam. Ik hoop dat je in de toekomst op deze manier teleurstellingen kunt voorkomen.
Met vriendelijke groet

Rini de Groot. zei op 7 december 2019 om 20:49 uur

Voor informatie over het karrenwiel bezocht ik vanmiddag het Streekmuseum Baron van Brakell in Ommeren.
Het in het verhaal genoemd: 95 cm lang ‘gereedschap’ werd in het open gespreide boek van Rien Poortvliet, ‘Spaakzwei’ genoemd. Verder las ik ook;
‘De openingen in de naaf zijn iets kleiner uitgeboord dan de pennen van de spaken dit zijn. Alvorens de spaken er in te slaan kookt men de naaf,
waardoor het hout tijdelijk zachter wordt.’
Zo heeft iedere streek een andere werkwijze.
een andere werkwijze.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: