skip naar content skip naar hoofdnavigatie spring naar service navigatie
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Lisette Kuijper
Lisette Kuijper Bhic
Menu
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Lisette Kuijper
Lisette Kuijper Bhic

Een kast vol oude schaven

In vaders werkhuis hing aan de muur een houten rek met gereedschap voor de houtbewerking. Grijpklaar stonden de profiel- en speciale blokschaven, onder in zijn werkbank lagen de reischaven en in de kast lag verder aftekengereedschap, zoals het kruishout.

Opbergkast voor schavenVan de vereniging Ambacht en Gereedschap vernam ik over de merktekens op blok- en profielschaven die de schavenmaker aanbracht. Op de voorzijde, de kopse kant, van het houten gereedschap plaatst de maker zijn merk- of gildeteken, op de achterzijde staan initialen van de bezitter. Het boek van Gerrit van der Sterre, Vier eeuwen Nederlandse schaven en schavenmakers (1858-1941), vermeldt merktekens van schavenmakers en beitelmakers, aangevuld met tekeningen. Voor het verkrijgen van een afdruk werd het merkteken met houtskool bewerkt.

Ik bekeek vaders collectie met het boek als leidraad en vond op 24 schaven merktekens waarvan 14 verschillende, en scande de beelden, ongeveer 5 x 10 mm groot. Het gildeteken van de schavenmaker als van de houder, R D G, was uitgevoerd met blindstempels, de initialen van de bezitter waren meestal met slagletters en cijfers aangebracht.

Ik was verrast over schavenmakers zoals Jan Ryke(n), Frans Moret, Steven Speyers en Matthijs Rademaker uit Amsterdam en Ary den Hengst uit Rotterdam, gedateerd en geregistreerd 1720-1790. Profielschaaf Jan Ryke(n)Op de schaaf van Gerard Kastelijn en bij meerdere staat tussen de initialen het fleur-de-lysteken, de Franse lelie gebruikt in de heraldiek; de schaaf van Speyers heeft een fraai bewerkte wig. Bij Peter Duesing Anholt (D) een kroontje met eronder de letters PD, bij enkele schaafbeitels op de schacht een ‘smidsteken’, meestal de naam van de beitelmaker.

Om planken aaneen te sluiten werd de zijkant voorzien van ‘mes en groef’. Hiervoor waren twee verschillende profielschaven nodig. De boorschaaf werd gebruikt voor het schaven van een goot in het raamwerk bij schuiframen, bestemd voor het contragewicht. Er zijn nog andere namen, zoals de bossingschaaf, een bredere schaaf, en ik hoorde de Duivejager vernoemen. Bij het vervaardigen van de kersenhouten kleerkast hanteerde vader ook de profielschaven. Bij het maken van een doodskist of een Brabantse boerenkar werden alleen de scherpe kantjes verwijderd.

Op 20 april 1891 werd Reinier, mijn vader, geboren. Zeven jaar later stierf zijn vader, het vak heeft hij daarom elders opgedaan, maar hij kreeg het wel mee in de genen. De profielschaven en zijn blindstempel dateren uit de 18e eeuw; zou vader zich bewust geweest zijn van de ouderdom van het gereedschap dat zijn voorvaderen achterlieten?

 detail met Franse lelie en L - R  Detail met kroon P-D

Van de Ambachtschool in Veghel vertelt Martien: “in 1946 moest ik van leraar Van Laarhoven voor het maken van één reischaaf het benodigde beukenhout voor twéé van thuis meebrengen”. Het resulterende ‘werkstuk’ werd door vader regelmatig gebruikt. Een andere broer maakte in 1947 als werkstuk een boorschaaf, de achterzijde vermeldt (met slagletters en cijfers ingeslagen), : JDG en 47; vader vermeldt op een boorschaaf: 1966.

De ontdekking van de merktekens opende wéér een nieuwe wereld voor mij, het bracht mij kennis van eeuwen terug in ‘de Gouden Eeuw‘ èn de geschiedenis van vaders voorvaderen werd hiermee uitgebreid en vastgelegd.

Reacties (11)

Rini de Groot. zei op 25 april 2016 om 15:16
Hierbij ben ik Jan Blaas, Penningmeester van Vereniging,
Ambacht & Gereedschap, veel dank verschuldigd.
Zonder zijn attentie van de aanwezige tekens op schaven
was ik en jullie verstoken geweest van bovenstaand verhaal.
Verzamelaars bekijkt met een scherp oog uw schaven verzameling.
Rini de Groot. zei op 26 april 2016 om 09:01
Rini, (per mail)
Leuk verhaal. Een mooie illustratie hoe zuinig men vroeger op het
gereedschap was. Blok-, rei- en boorschaven werden door de timmerman
nog wel eens zelf gemaakt. Vaak op de ambachtsschool als werkstuk.
Vriendelijke groet,
Jan Blaas
Hans zei op 30 april 2016 om 19:18
Geweldig. Herinneringen komen weer boven.Op de Ambachtschool hadden wij ook een kast met veel verschillende schaven. Wij moesten ook alles met de hand doen en dan leer je het wel.
cody(dutchwoodworker) zei op 3 december 2016 om 22:37
hey ik heb een mooie grote schaaf gekocht met het merk PD aan de voor kant en de achterkant 3 0 2 1/4 kan iemand mij hier meer over vertellen?
Hans zei op 4 december 2016 om 09:29
Mijn grootvader had ook een kist vol van deze schaven. Helaas was de kist op een geven moment verdwenen. Bij navraag bleek hij deze aan een museum te hebben gegeven terwijl ik, de oudste kleinzoon, ook het beroep van mijn grootvader had gekozen als timmerman. Helaas maar waar. had ze graag willen hebben maar opa besliste anders. Jammer
Rini. zei op 4 december 2016 om 11:33
Cody,bedankt voor de reactie.
Het boek, ‘Vier eeuwen schaven’ vermeld,
PD onder de kroon, Peter Duesing. Anholt. (1830-1927)
De cijferring op de achterzijde geeft vermoedelijk de afmeting aan.
¼ Is een Engelse duim (”) ik weet niet of Duitsland ook met dat
nummerstelsel werkte.
Ook het aangebrachte, Smidsteken op de beitel, is interessant.
Kijk daarvoor op de website van www.mot.be

Hans, op jou reactie kom ik later terug.
Rini zei op 4 december 2016 om 13:58
Hans, dat kan ik me indenken.
Ik neem aan wanneer je dat museum aanspreekt met je achtergrond zij daar wel
begrip voor hebben.
Ik heb afgelopen jaren al zoveel verzamelingen gezien, bij verzamelaars en Museums.
Depos van museums puilen uit, en door het sluiten van museums door hogerhand zijn velen gedoemd te sluiten. Zoals in 2014 bij De Leidse wagenmaker J. de Groot, (geen familie) moest geruimd worden op hun vraag kon ik geen namen van belangstellende geven.
Gelukkig heb ik zijn prachtig boekwerk.
Onlangs na de jaarvergadering van Ambacht&Gereedschap in Ede
wat de verzamelaars vooral profielschaven te koop aanbieden.
Je grootvader zal niet van je belangstelling op de hoogte zijn geweest, wat zou hij het prachtig gevonden hebben.
Omdat er van Vader zoveel tastbaars aanwezig kan ik veel vastpakken en beschrijven.
Frans v schaik zei op 13 februari 2019 om 09:50
Ik heb een aantal beiteltjes van oude profielschaven een aantal is van Duitse makelij maar er zitten ook beitels tussen die gemarkeerd zijn met X en I in verschillende volgorden. Zijn deze gemaakt voor bv, 1800 ?

Met vriendelijke groet Frans
Rini de Groot. zei op 13 februari 2019 om 21:52
Frans ik kan de vraag niet beantwoorden en daarom voor een antwoord doorgestuurd, hopend kan deze oplossen.
Rini de Groot. zei op 12 november 2019 om 06:04
Bij m,n krantenverzameling bevindt een artikel van 27 oktober 1999 ’Stamboomonderzoek ‘Drie eeuwen De Groot in drie dagen’ opzienbarend. Stamboom Udense familie De Groot terug tot begin van de 18e eeuw.’ Waarin Eugène bewijzen zwart op wit op tafel legt, in dit verhaal de stoffelijke bewijzen. En het artikel vermeld ‘ jammer nog niet tot bij Hugo de Groot.’ Los van elkaar zijn we bezig geweest.
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 12 november 2019 om 09:58
Dat komt inderdaad vaker voor, Rini. Maar zo te horen vullen jullie onderzoeken elkaar mooi aan.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:
Doe mee en vertel jouw verhaal!