i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Grave
Tags:

Een weldenkend en humaan mens: Johannes Wier (1515-1588)

vertelde op 2 november 2009 om 10:56 uur

In 1486 verscheen het boek Malleus maleficarum of Heksenhamer, dat in de 16e en 17e eeuw een belangrijke rol speelde bij de talloze heksenvervolgingen in West-Europa, waarvan uiteindelijk zo’n 60.000 vrouwen het slachtoffer zijn geworden. Maar niet iedereen ging mee in die hysterie.

Een lichtend voorbeeld van gezond verstand en humaan gedrag was de Graafse arts Johannes Wier, die de Heksenhamer als ‘ongefundeerd en goddeloos’ durfde te kwalificeren.

Johannes Wier werd in 1515 geboren in Grave als zoon van een handelaar in hop. Hij groeide op in Grave en ging naar de Latijnse school in 's-Hertogenbosch. Rond zijn 14de werd hij leerling van Hendrik Cornelis Agrippa von Nettesheim in Antwerpen, bij wie hij ook inwoonde. Agrippa was humanist, een typische Renaissance-geleerde, bevriend met Erasmus.

In 1534 ging Wier naar Parijs om geneeskunde te studeren. Vier jaar later, in 1538, vestigde hij zich als arts in zijn geboorteplaats Grave. Een jaar of zes daarna kreeg hij een aanstelling als stadsgeneesheer in Arnhem. Daar kwam hij als arts in aanraking met een groot aantal door hekserij getroffen mensen. Zijn belangstelling voor “heksen” dateert waarschijnlijk van die tijd.

heksenproevenIn 1551 werd hij lijfarts van hertog Wilhelm IV van Gulik in Kleef. Aan dit hertogelijke hof heerste een verdraagzame Erasmiaanse geest. Vele geleerde, politieke of religieuze vluchtelingen vonden in Kleef een nieuwe woonplaats, zowel protestanten als katholieken. Aan het hof kreeg Wier de tijd om zijn plan uit te voeren voor het schrijven van een geneeskundig werk met richtlijnen om de geneeskunde te zuiveren van vele onwetenschappelijke praktijken.

Bij het verzamelen en bestuderen van de onderwerpen stuitte Wier opnieuw op het “heksenprobleem” en besloot zijn boek vooral daaraan te wijden. Hij bekeek hekserij met name vanuit de medische en juridische kant en kwam tot de conclusie dat de manier waarop men heksen vervolgde juridisch eigenlijk helemaal niet houdbaar was. De vrouwen in kwestie deden in het algemeen alleen allerlei bekentenissen onder vreselijke martelingen, waar men dus geen waarde aan zou mogen hechten. Daarbij oordeelde hij over de medische kant, dat het vaak zieke en oude vrouwen betrof, die aan waanvoorstellingen leden. Naar zijn mening handelden dit soort vrouwen onder de invloed van de duivel en waren dus 'ontoerekeningsvatbaar'. Dit soort melancholische vrouwen verdienen in zijn optiek eerder medische hulp en liefdevolle verzorging dan vervolging.

Zijn boek, De Praestigiis Daemonum et Incantationibus ac Veneficiis ('Over de Bedriegerijen van de Duivel en over Betoveringen en Vergiftigingen', Basel, 1563) was een filosofisch, medisch en juridisch werk, dat een ruime verspreiding kreeg. Wier zelf herzag het boek zesmaal. Ook verzorgde hij twee Duitse uitgaven. Ene Fuglinus bewerkte nog drie Duitse vertalingen en er verschenen twee Franse vertalingen. Wier schreef daarna nog andere medische boeken, zoals het Artzney Buch en het Medicarum observationum rararum liber unus, waarin hij allerlei ziekteverschijnselen behandelde, zoals scheurbuik en pest.

Wiers opvattingen waren voor zijn tijd zeer vooruitstrevend. De heksenvervolging in de zestiende en de zeventiende eeuw was een gruwelijk en onmenselijk gevolg van massapsychose. Hiertegenin gaan vergde veel moed, vooral ook omdat uitgesproken tegenstanders vaak zelf op de brandstapel belandden. De katholieke kerk zette bijvoorbeeld De Praestigiis al snel op de Index van Verboden Boeken. Van die kant had Wier dus niet veel steun te verwachten. Meer nog: zonder de bescherming van het Kleefse hof was het niet ondenkbaar geweest dat ook Wier zelf vervolgd zou zijn.

Zijn verzet tegen bijgeloof, bedrog, en wantoestanden in de geneeskunde past in de vernieuwing van de 16de-eeuwse geneeskunde. Johannes Wier pleitte voor een rationele benadering van de geneeskunde, gebaseerd op feiten, gezuiverd van alle onwetenschappelijke praktijken. Een prachtig voorbeeld van deze laatste houding is het geval dat hij in zijn boek De Commentitiis Jejuniis (Over het verzonnen vasten) behandelt. Het is het verhaal van een meisje, Barbara Kremers uit Unna, die na een ziekte zogenaamd niet meer hoefde te eten of drinken en dus ook geen ontlasting of urine meer produceerde.

Als een “wonder” werd zij bezocht door mensen uit alle windstreken en overladen met geschenken. Haar ouders vroegen op een gegeven moment aan Hertog Wilhelm of hij hen een oorkonde zou willen geven, waarin uitdrukkelijk gesteld werd dat Barbara al dertien maanden niet had gegeten of gedronken of ontlasting had gehad. Omdat Wier het als hofarts van de hertog niet vertrouwde, nam hij haar op in zijn huis om haar te “genezen”. Al snel kwam uit dat Barbara via haar zusje Elsa van eten werd voorzien en dat de ontlasting in de tuin werd gedeponeerd. Na enkele dreigende woorden, bekende het meisje het bedrog.

In 1578 nam Wier ontslag als lijfarts en vestigde zich te Kleef. Tien jaar later, 24 februari 1588, overleed hij in Tecklenburg, waar een gevelsteen nog aan zijn laatste rustplaats herinnert.

Het mag dan lang geleden zijn dat Wier leefde, zijn strijd tegen onrecht en bijgeloof is nog steeds actueel. Vandaar ook dat zijn naam voortleeft in de Johannes Wier Stichting, een mensenrechtenorganisatie van en voor artsen, verpleegkundigen en paramedici, die zich richt op de specifieke verantwoordelijkheid van alle gezondheidswerkers voor de mensenrechten.

Ook wordt Wier vanwege zijn benaderingswijze wel gezien als de grondlegger van de forensische psychiatrie. In 1960 gaf de PTT ter gelegenheid van het jaar van de geestelijke volksgezondheid een postzegel uit met zijn portret.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (5)

Jan Willem Weijers zei op 14 december 2009 om 13:33 uur

Hoe komt hij aan de naam Weyer?
Wier is is pas in 1550 toch getoond
Zijn er brieven aanwezig in grave van zijn broer Matthijs (1520? - 1560) stierf 39 jaar oud in Kleve.
Is Arnold ook uit Grave vertrokken (ook een broer)
Van Zijn vader is bekend dat hij uit Zeeland (grens belgie moet komen.)
Zijn er gegevens ? in Grave.
Zijn Vader was groothandelaar in Hop maar deed daarbij meer.
Is er meer bekend van de vrouw van Johannis Weyer.
Is het nu de naam Wier of Weyer waar hij onder geboren is.
De vrouw van Johannes Wier Weyer was al verloofd met hem in Grave maar pas getrouwd in Arhem. Wat was haar naam ?
Hendrick Weyer een zoon van hem moet weer bekend zijn met de graven van Culemborg (ondermeer rond begin 1600 wonend in Weerderbroeck (later Wertherbruch DE)
Ik kom zeker langs op het historisch Centrum.
Maar misschien kom ik het wiel twe keer uitvinden en dat zou jammer zijn.

Marilou Nillesen zei op 7 januari 2010 om 09:38 uur

Hallo Jan Willem,

Interessante man, die meneer Wier! Zeker als het ook nog eens familie van je is...

Bij het BHIC in Grave hebben we het boek 'Doctor Johannes Wier, leven en werken'. Hierin staan veel antwoorden op je vragen.

Uit brieven die bewaard zijn gebleven, blijkt dat Johannes duidelijk met Wier ondertekende. Maar in de tijd dat hij in Parijs woont, gebruikt hij ook wel Piscinarius als achternaam.

We hebben geen brieven van zijn broer in het archief maar duidelijk is wel dat ook zijn broer Arnold uit Grave is vertrokken; hij staat vermeld als 'Kuchenmeister' van graaf Herman van Nieuwenaar en Meurs.

Hun vader was verder ook handelaar in kolen en leien. Johannes is twee keer getrouwd geweest; met Judith Wintgers en na zijn overlijden met Henriette Holst. Dit en meer vind je ook in het boek; we zien je graag tegemoet bij het BHIC!

Jan Willem Weijers zei op 9 januari 2010 om 02:09 uur

De Vader Weijer,Theodor en zijn Moeder Agnes Rhordam Gingen om met Maximiliaan van Egmond-Buren en Francoise Lannoy. Dit zijn de Ouders van Anna van Buren Geboren in Grave. Zij trouwde Willem 1 van Oranje Nassau. op 8 juli 1551 te Buren. Ik hoop dat ik in Grave of het Rijks Archief ook Bieven kan vinden over deze vriendschap of van zakelijke aard. Dit maakt denk ik zo duidelijk waarom de broers Johannes en Arnold bij de Nassaues terecht kwamen. Maar dit is geen standaard geschiedenis meer. Verre van dat. Het Wapen van Weyer (DL) Draagt de Nassau leeuwen al vanaf 1243. en er was altijd oorlog met frankrijk. Nieuwburg trouwde op 24 jaar oud zelf ook een 15 jarige Nassau (Madalena). Kortom Grave heeft een hele mooie geschiedenis en als je dan bedenkt dat onze kroonprins graag als een Gravense van Buren door het leven gaat op schaatsen in Frieslands 11 stedentocht. Dankjewel Marilou voor je antwoord. Ik kan uren doorschrijven over deze generatie Weyer maar er is nog zoveel dat ik nooit te weten kom. Oh even voor je info mijn tak is Weijers geworden door de gothische krul aan de "R" lijkt op "r~" later "rs" Vr Gr. Jan Willem

Marilou Nillesen zei op 11 januari 2010 om 11:57 uur

Goh Jan Willem, wat een interessante informatie allemaal! En wat leuk dat je dit wil delen op het forum.

Zijn er wellicht nog andere mensen die familiebanden hebben met de naam Weyer en die Jan Willem en mij van nog meer informatie kunnen voorzien?

Marilou Nillesen zei op 3 februari 2010 om 09:55 uur

O ja, een van onze vaste bezoeksters kwam met een interessante aanvulling. Er bestaat een meer recent werk (uit 2002) over Wier, onder de titel: "Duivelse bezetenheid beschreven door dokter Johannes Wier", uitgegeven door J. Cobben. Bovendien is Vera Hoorens van de universiteit in Leuven bezig met een nieuwe biografie van deze dokter. Zo zie je maar; Johannes Wier is nog lang niet vergeten!

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: