i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Escharen
Tags:

Escharen in vogelvlucht

vertelde op 2 november 2009 om 08:58 uur

De dorpen Escharen en Langenboom en de gehuchten Hooghal, Lagepoel en Hal vormden samen tot 1942 een zelfstandige gemeente van zo’n 2.016 ha. Gemeentelijke herindelingen in noordoost Brabant maakten in dat jaar een einde aan het zelfstandige bestaan van Escharen, dat samen met Velp bij de gemeente Grave werd gevoegd.

Escharen in 1865 (J. Kuiper, Gemeente-atlas van Noord-Brabant)Langenboom kwam bij de gemeente Mill en Sint Hubert. Escharen grensde aan een vijftal gemeenten en aan de rivier de Maas. In het noorden lag Grave. Ten westen lagen de gemeenten Velp en Reek. In het oosten lag Gassel en ten zuiden grensde Escharen aan Mill en Sint Hubert.

Ontstaan

Het dorp Escharen is ontstaan op de overgang van het dal van de Graafse Raam en de hoger gelegen esgronden. Zoals vele dorpen is het van oorsprong een concentratie van enkele boerderijen rond een kerk. De belangrijkste wegen lopen over de hoge delen van het landschap, wat soms een grillig patroon oplevert.

De groei van Escharen vond vooral in de 20e eeuw plaats, aanvankelijk als lintbebouwing langs bestaande routes, later ook als nieuwe straten. In de tachtiger jaren is de (vooralsnog) laatste uitbreiding ontstaan aan de Akkerslagen.

De naam

De naam Escharen valt in twee delen uiteen: het tweede deel is afgeleid van het Keltische woord “haru”, dat we in tal van plaatsen als varianten van “haar” tegenkomen en dat voor een zandige heuvel(rug) staat. Het eerste deel is de naam van de boom (in het Keltisch “aski”). Escharen betekent dus een zandige heuvel, begroeid met essen.

Gemeentewapen

Op 16 juli 1817 verleende de Hoge Raad van Adel Escharen een gemeentewapen met de volgende omschrijving: Van lazuur (=blauw), beladen met de H. Maagd Maria en het Christuskind, alles van goud". De keuze voor de beeltenis van Maria lag op zich niet voor de hand: als er voor een heilige in het gemeentewapen werd gekozen, was dat in het algemeen de patroonheilige van de plaatselijke parochie.

 Voor Escharen had Sint-Lambertus dus voor de hand gelegen. Waarom de burgemeester van Escharen van die gewoonte is afgeweken en O.L. Vrouw voor het gemeentewapen heeft voorgesteld, weten we helaas niet. Mogelijk heeft hij willen verwijzen naar een Mariabeeld in de Escharense kerk dat kort na 1794 was verbrijzeld. Het zou tot die tijd veel bedevaartgangers hebben getrokken en het werd in verband gebracht met miraculeuze genezingen. het gemeentewapen in de trap van het raadhuis

Bevolkingsontwikkeling en samenstelling

Het aantal inwoners van Escharen in 1795 haalde met 379 nog niet de 400. Rond 1830 lag dat aantal al boven de 700. In tegenstelling tot de situatie in andere kleine buurgemeenten nam de bevolking tijdens de 19e eeuw niet af. Integendeel, de bevolking groeide gestaag door. Rond 1875 werd de 1.000ste inwoner verwelkomd. Bij de opheffing van de gemeente in 1942 telde Escharen 1.851 inwoners, terwijl anno 2007 Escharen met 1.139 de kleinste kern van Grave is.

Middelen van bestaan

De bevolking leefde eeuwenlang hoofdzakelijk van akkerbouw en veeteelt. In de 20e eeuw kwam hierin langzaam verandering. Na de Tweede Wereldoorlog zochten steeds meer mensen hun bestaan buiten het dorp, wat ook kon door de beschikbaarheid van moderne vervoermiddelen en de verbetering van de infrastructuur.

Oudste vermelding en vroege ontwikkeling

De naam Escharen duikt voor het eerst op in het begin van de 13e eeuw in een Echternachs handschrift. Daarin wordt de naam geschreven als “Escre” of “Escheren”. De abdij van Echternach bezat bij Escharen een boerenhoeve. Mogelijk was dat bezit al rond die tijd (1200) eeuwenoud. Het goederencomplex zou zelfs al in de eerste helft van de achtste eeuw kunnen zijn verworven.

Escharen wordt in latere middeleeuwse oorkonden regelmatig genoemd. Zo schonk Jan I, heer van Cuijk, in een oorkonde van 20 april 1308 aan de inwoners van “Eescharen” zogenaamde gemene gronden, gronden voor algemeen gebruik.

Later kreeg de kerk van Esceren met de daar dienstdoende priester een eenmalig geldbedrag van acht solidi, vastgelegd in het testament van Jutta van Cuijk, gravin van Nassau en weduwe van Jan van Cuijk. Dat testament dateert van 25 januari 1312.

Escharen heeft zich in de loop der eeuwen slechts langzaam ontwikkeld. Wellicht heeft dit te maken met het nabij gelegen Grave. De kleine vestingstad werd in de loop der eeuwen telkens opnieuw belegerd en versterkt. Voor de machthebbers vormde Grave namelijk een aantrekkelijk bezit. Maar de directe omgeving, waaronder Escharen, plukte de wrange vruchten van de vele militaire acties rondom Grave.

Monumenten

Hoewel de geschiedenis van Escharen dus teruggaat tot diep in de middeleeuwen, heeft het dorp geen middeleeuwse monumenten meer. Ook jongere, historische gebouwen zijn inmiddels uit het landschap verdwenen. Zo beschikte Escharen van oudsher over een windmolen en een watermolen. De prachtige 19e-eeuwse windmolen is in de jaren ‘50 van de vorige eeuw afgebroken.

Nog eerder verdween de heuvel waar vroeger de galg heeft gestaan en het rad waarop men de veroordeelden uit het Land van Cuijk ophing of radbraakte. Deze heuvel op de grens met Gassel is al in de 19e eeuw afgegraven, omdat men het zand nodig had.

boerderij aan de GraafschewegWat er nog wel is, stamt ook uit de 19e eeuw: de parochiekerk dateert uit de jaren 1860 en het karakteristieke raadhuis is van 1872. Daarnaast zijn er nog verschillende karakteristieke boerderijen uit de 19e, maar ook uit het begin van de 20e eeuw.

Een bijzonder monument vormen de overblijfselen van de Peel-Raamstelling, die herinneren aan de jaren van mobilisatie en Duitse bezetting in het Esterse.

Voor nieuwkomers

Hoe spreek je Escharen nou eigenlijk uit? Zeg nooit “Es-haren” of “Es-garen”. Zo’n uitspraak doet je helemaal kennen als iemand die niet uit de regio komt en al helemaal niet uit de directe omgeving. Zeg Esteren en je hoort er meteen bij in “Escharen”.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (12)

H.P. van Est (Huub) zei op 19 september 2011 om 10:52 uur

Ben nieuwsgierig naar de plek van de galgenberg ivm een verhaaltje over galgenbergen en galgenvelden waar ik mee bezig ben.

Een oudoom heeft op Villa Nova gewoond.Kan eventueel wel een artikeltje met geschiedenisen foto's leveren.

Mylène Rutten, namens BHIC. zei op 19 september 2011 om 14:39 uur

Hallo Huub,
Kijk eens op <a href="http://www.bhic.nl/mais/maisi_ajax_proxy.php?mivast=235&amp;mizig=315&amp;miadt=235&amp;miq=166563683&amp;miaet=14&amp;micode=1503&amp;minr=11170535&amp;milang=nl&amp;misort=last_mod%7Cdesc&amp;mizk_alle=escharen&amp;mif1=true&amp;miview=viewer" target="_blank">de topografische kaart van circa 1760 van het Nederambt van het Land van Cuijk</a> uit onze collectie.
Als je op deze kaart inzoomt op het open gebied tussen Escharen en Gassel, zie je aanduidingen van zandverhogingen met daartussen een miniatuurgalgje.Daar moet hij dus gestaan hebben.

Mylène Rutten, namens BHIC. zei op 19 september 2011 om 15:23 uur

Hallo Huub,
Nog een aanvulling. Bedankt voor jouw aanbod. Graag zouden we dit artikel met foto's willen ontvangen. Dit is mogelijk via de rubriek stuur verhaal/foto's in of per mail.

Jan van den Hoogen zei op 5 januari 2012 om 17:35 uur

Op de landkaart van 1865 wordt onder Escharen
Klein Rustendaal en Groot Rustendaal genoemd.
Tegenwoordig wordt de naam Russendaal gebruikt!!!!
Is dit dan wel juist???

Jan Lange. Nw.Vennep zei op 5 januari 2012 om 22:27 uur

Wat men hoorde schreef men indertijd op; het kan ook zijn, dat in 150 jaar tijd de slijtage van st naar ss zijn werk gedaan heeft. Beide benamingen blijken echter in vroeger tijden al in zwang te zijn, gezien ook onderstaande acten:
*Op het landgoed Rustendaal te Escharen, ten verzoeke van Louis Richard Leopold Joseph de Kuijper (notaris Veghel) x Maria Anna van Ham voor zich en als gelaste van andere familieleden Van Ham wordt verkocht vee, bouwmansgereedschap en hout voor Fl. 1326,85. Datering: 22-05-1860. Soort akte: Verkoop. Plaats: Escharen. Toegangsnr: 7691. Inv.nr: 64.A.
*ORA Escharen 518 dd. 1.8.1697, p. 61-63: Herman Koormans, stadhouder van Batenburgh (etc.) verkoopt aan Nicolaas Peters x Susanna Ulrie 3 huizen en schuren en 36 en halve holl. morgen landerijen onder Escharen op den Hogen Steen, genaamd Rustendael.
*Collectie Walter: Stuk betreffende een schuldbekentenis, groot 600 gld. tegen een interest van 4%, van monsieur Joosten en echtgenote - onder verband van een halve bouwhoeve, genaamd Russendaal onder Escharen, - voor de Sint Elisabethsbroederschap, 1771.
*Vredesgerecht Grave (toeg.nr. 21, inv. nr. 1413, volgnr. 127) dd. 10.11.1812: verkoop van hout , gelegen aan de Rustendaal in Escharen.

Henk Buijks bhic zei op 6 januari 2012 om 10:51 uur

@Jan Lange: je hebt helemaal gelijk. Men administreerde vroeger meestal op 't gehoor. En wat je 'slijtage' noemt, is een normaal taalkundig verschijnsel: 'ss' spreekt gemakkelijker uit dan 'st'.
@Jan van den Hoogen: jouw vraagtekens zijn nu hopelijk verdwenen!

Jan Willems zei op 7 april 2012 om 12:35 uur

Ik heb een vraag: in DTB boeken van Escharen kom ik regelmatig als plaatsvermelding tegen Hall of Hal. Kan iemand mij zeggen waar ik die plaats moet zoeken? Moet in elk geval gevallen zijn onder de parochie van Escharen...

Jan van den Oever zei op 7 april 2012 om 22:31 uur

Jan kijk eens onder Esteren.nl en vervolgens geschiedenis daar staan de geschiedenis boekjes van Escharen.

Gerard zei op 7 april 2012 om 23:22 uur

(groot)hal ligt in het zuid-westen van Escharen grenzend aan Reek en Zeeland, zie kaartje bij &quot;Escharen in vogelvlucht&quot;.

Jan Willems zei op 8 april 2012 om 14:45 uur

Jan en Gerard, dank.
De geschiedenisboekjes op de site van Esteren.nl bieden inderdaad een keur aan informatie waarop ik nog lang niet ben uitgestudeerd!
Inmiddels roept deel 1 wel weer een nieuwe vraag op: op pagina 5 is een afbeelding te zien van een oude grafsteen in een voortuin aan de Meester Bongaardsweg. Is ook bekend van wie die grafsteen was en uit welke tijd hij dateert? Wat mij intrigeert is dat aan de rechterzijde van de afbeelding het wapen te zien is van de graven van Horn, resp. de heren van Cranendonck. Maar volgens mij strekte het graafschap Horn zich niet uit tot Grave en omstreken...

Dorethé zei op 8 april 2012 om 23:45 uur

Hal viel vroeger inderdaad onder Escharen, sinds 1942 is dit echter Langenboom, zo'n beetje de noordwestelijke hoek van Langenboom. Grofweg tussen Hoefkens in Zeeland en Lageheide in Escharen. Als je op Google Earth kijkt zou je kunnen zoeken op Schaapsdijkweg of Prinsenweg in Langenboom. Hoe groot het gebied was dat in de DTB-tijd Hal genoemd werd weet ik echter niet. Het zou me niets verbazen als ook de Zandvoort en de Lageheide erbij hoorde; ik ben er zelf nog niet toegekomen om daar een keer verder naar te kijken.
Je komt ook Leegepeel tegen, dat is op de kaart 1865 Lagepeel, tegen Langenboom aan.

Jan Lange. Nw.Vennep zei op 8 april 2012 om 23:58 uur

In Merlet 2012 nr. 1 staat een uitgebreid en interessant artikel door Leny van Lieshout over de kapel op Hal onder Escharen !
Zij geeft op pag. 13-18 info over de preciese ligging/afbakening in de Late Middeleeuwen (abdij Marienweerd/Otto van Cuijk (1330)) tot op de dag van vandaag.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: