i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Gemonde
Tags:

Gemonde in vogelvlucht

vertelde op 5 mei 2009 om 16:35 uur

Gemonde is een in oorsprong overwegend agrarisch kerkdorp in het hart van de Brabantse Meierij met een inwonertal van ruim 2.200. Tot 1996 behoorde het tot vier gemeenten: Sint-Michielsgestel, Boxtel, Sint-Oedenrode en Schijndel. Het dorp behoorde steeds tot één parochie, met Lambertus als patroonheilige.

Sint-LambertusIn dorpsgemeenschappen als die van Gemonde (denk bijvoorbeeld ook aan Vinkel) was de pastoor nog meer dan elders in het katholieke zuiden de centrale figuur. Sinds de grote herindeling van 1996 is Gemonde Gestels gebied.

De naam

Waarschijnlijk ligt het Germaanse woord ‘gamuntha’, dat betekent monding of samenkomst van twee rivieren,  ten grondslag aan de naam ‘Gemonde’. Ook al is er hier sprake van slechts één rivier, de Dommel. Vlakbij de rivier, op het hooggelegen punt Den Hogert, stond al in de vroege middeleeuwen de Gemondse kerk. Naar aanleiding van de discussie hieronder over de naam, heeft Jef van Veldhoven het een en ander op een rijtje gezet. lees hier zijn artikel (PDF, 528 kB).

De vier burgemeesters van Gemonde in 1937Eén dorp, vier jurisdicties

De vierdeling van Gemonde gaat terug  tot 11 juni van het jaar 1314, toen hertog Jan III van Brabant een groot stuk woeste grond in erfpacht uitgaf aan de omwonenden van dat gebied. Die mochten de grond gebruiken om er hun vee te weiden en turf te steken.

De Bodem van Elde, zoals dit gebied genoemd werd, strekte zich uit over vier jurisdicties: die van de heerlijkheden Sint-Michielsgestel, Schijndel, Boxtel en Sint-Oedenrode. Het bestuur van de Bodem van Elde werd gevoerd door acht gezworenen, per tweetal benoemd door de vier betrokken schepenbanken.

In 1802 werd het gezamenlijk bezit verdeeld over de vier dorpen: Schijndel eigende zich de gronden meteen toe en verkocht ze; in 1812 droegen de Boxtelse gezworenen hun deel van de gronden over in eigendom aan de gemeente Boxtel. Ondanks protesten van enkele gezworenen werden ook de gronden van Sint-Michielsgestel uiteindelijk verkocht. Alleen in Sint-Oedenrode bleef de ‘Bodem van Elde’ nog lang een zelfstandige afdeling binnen de gemeentefinanciën.

Vanaf de Franse Tijd streefden de Gemondenaren actief naar een eigen, zelfstandige gemeente. In 1803 dienden zij daartoe een verzoek in bij het “Departementaal Bestuur van Braband”. Boxtel en Sint-Oedenrode leken bereid mee te werken aan een verzelfstandiging van Gemonde, maar de andere twee gemeenten weigerden dat. Omstreeks 1930 haalde de beroemde grenspaalook een provinciaal voorstel tot wijziging van deze  situatie het niet. Gemonde zou in dat geval naar Boxtel zijn gegaan, een oplossing waar pastoor Van Doremalen een fel voorstander van was. Uiteindelijk maakte de herindeling van 1996 een einde aan deze vierdeling. De grenspaal Boxtel-Sint-Michielsgestel in hartje Gemonde houdt de herinnering aan deze bestuurlijke situatie levend. Het kunstwerk De Vierklank verwijst naar de herindeling van 1996.

Kerk en kerkgebouwen

De oudste kern van Gemonde, Den Hogert, lag dichtbij de rivier. Al omstreeks 700 moet daar een houten kapel hebben gestaan. Deze kapel kreeg in de loop der eeuwen enkele houten opvolgers. Omstreeks 1100 kwam er een kerkje in tufsteen, dat in de 14e eeuw vevangen werd door een grotere kerk in romaans-gothische stijl. Bijzonder was dat bij deze nieuwbouw de klok in 1339 in het kerkschip werd gegoten. Deze klok, toegewijd aan Maria, hangt nog altijd in de Gemondse toren.

De kerk in 1787De Gemondse kerk was nauw verbonden met het kapittel van Boxtel, dat de pastoors benoemde. Lange tijd waren de pastoors tevens kanunnik van de Petruskerk in Boxtel.

Na de inname van ’s-Hertogenbosch door Frederik Hendrik brak voor de katholieken van Gemonde een moeilijke tijd aan. Vanaf 1648 deed een dominee, Timotheus Roelands, dienst in de dorpskerken van Sint-Michielsgestel en Gemonde, die dus gesloten waren voor de katholieken. Vanwege het geringe aantal protestanten raakte de kerk op Den Hogert spoedig in onbruik en in verval. De Gemondse katholieken maakten vanaf 1674 gebruik van een schuurkerk, nabij Gemeenschapshuis De Kei. Bijzonder was dat pal ernaast de protestantse onderwijzer woonde, die in zijn huis school hield. In 1771 kwam in de buurt van Huize Twijnmeer een nieuwe schuurkerk. Zo groeide er geleidelijk een nieuwe woonkern, op enige afstand van Den Hogert. Deze ontwikkeling werd bevorderd door de nabijheid van een driesprong met wegen naar Sint?Michielsgestel, Boxtel en Sint-Oedenrode.

de Waterstaatskerk

Toen in 1798 ten tijde van de Bataafse Republiek de middeleeuwse kerk weer ter beschikking van de katholieken zou komen, bleken zij voorkeur te hebben voor nieuwbouw. Nadat het ruïneuze bedehuis op 4 mei 1809 toch aan de parochie was overgedragen, liet deze het in 1824 slopen. Ook het kerkhof, om de kerk heen, werd niet meer gebruikt. In hetzelfde jaar verrees nabij Twijnmeer, op Gestels gebied, een nieuwe kerk, in waterstaatsstijl. De stenen van de oude kerk werden voor de nieuwe gebruikt. Ernaast werd een nieuwe begraafplaats aangelegd

Onderwijs en verbindingen

In 1865 haalde Pastoor Van Kessel de Zusters van JMJ vanuit Engelen naar Gemonde. Kerkmeester Driek Schellekens verhuisde hen met paard en wagen. Achter de kerk had de pastoor een Liefdegesticht laten bouwen, van waaruit de zusters het lager onderwijs voor meisjes gingen verzorgen. De jongens bleven de openbare dorpsschool bezoeken, in de voormalige protestantse school.

Van Kessels opvolger Van den Hummel onderkende het belang van goede verbindingen met de buitenwereld, ook wanneer de zandwegen – andere had Gemonde niet - onbegaanbaar waren. Het dorp zou zeer gebaat zijn met een klinkerweg tussen Boxtel en Gestel. Dus gingen er brieven van de pastorie naar de vier betrokken gemeenten. In 1879 lag de weg er, maar zonder dat Sint-Oedenrode eraan had meebetaald. Tegenover de pastorie aan de Sint-Lambertusweg staat nog de gedenksteen/grenspaal met daarop de namen van de Boxtelse en Gestelse burgemeesters en wethouders.

de LambertuskerkEen nieuwe kerk, een Boerenbond en muziek

Ook Van den Hummels opvolger Van Doremalen liet zijn sporen na. Hij vond de kerk te klein en de pastorie te weinig representatief. Door middel van een grondruil met mejuffrouw Petronella Francisca Maria van Heijst van Huize Twijnmeer kwam ruim 1 hectare vrij voor de bouw van een nieuwe kerk en een pastorie. Het perceel lag overigens niet op Gestels, maar op Boxtels grondgebied. De Utrechtse architect Wolter te Riele Gz mocht de kerk tekenen. Mogelijk kende Van Doremalen hem nog uit zijn kapelaanstijd in Gestel bij Eindhoven, toen Te Riele daar ook een kerk ontwierp. De kerk werd gebouwd in 1924 en op 20 juni 1927 door bisschop Diepen gewijd. In 1914 al was de pastorie gereedgekomen.

Samen met zijn kapelaan Johan van Grevenbroek richtte Van Doremalen in 1912 ook een Boerenbond op. Eén jaar later had Gemonde, mede dankzij beide geestelijken, een boterfabriek. Weer een jaar later gaf de pastoor zijn goedkeuring aan de oprichting van Fanfare De Eendracht, later Sint-Lambertus. Schoolhoofd Josephus Boshouwers en enkele andere muziekminnaars hadden het gezelschap in het leven geroepen. Sint-LambertusOok de omvorming van de jongensschool van ‘openbaar’ naar ‘bijzonder’ vond onder Van Doremalen plaats. In 1917 had Gemonde een nieuw gebouwde katholieke jongensschool. Daar kwamen in de loop van zijn pastoraat een Boerenleenbank, een bejaardentehuis en een Wit-Gele-Kruisgebouw bij.

De pastoor was dus zeer gezien in het dorp. Het begon al bij de kinderen: die mochten met de kermis gratis in de mallemolen. Zij moesten wel eerst zingen voor meneer pastoor! Minder betrokken bij de dorpsgemeenschap was Van Doremalens kapelaan Wouter Lutkie (1919-1922), die op eigen verzoek ontslag kreeg en verhuisde naar Nuland.

de LambertuskapelDe nieuwe tijd: een kapel en een eretitel

Onder pastoor De Beer brak in 1956 een nieuwe tijd aan. Als gevolg van Tweede Vaticaanse Concilie waren er veranderingen binnen het kerkgebouw, maar ook het dorp veranderde zienderogen. De Beer was één der oprichters van de wijkraad, die aan de wieg stond van de politieke partij Gemonds Belang, later Lijst Gemonde. Ook zette hij zich in voor de verharding van de wegen en de bouw van een kleuterschool.

Op 30 augustus 1959 wijdde De Beer het Lambertuskapelletje op Den Hogert in. Leden van het Brabants Studentengilde hadden het gebouwd van stenen van de middeleeuwse kerk. Vanaf 1968 werden rondom de kapel ook weer de doden van Gemonde begraven. Het ‘nieuwe’ kerkhof tegenover het Twijnmeer was te vochtig gebleken. herindelingsmonument

In oktober 2001 kreeg Gemonde van rijkswege de kwalificatie “gaaf bewaard kerkdorp”. Vooral de parochiekerk, de pastorie, de bijschuur en de grenspaal hadden daartoe bijgedragen. Maar ook in meer figuurlijke zin is Gemonde een gaaf kerkdorp gebleven. Hoewel het kerkbezoek zoals overal elders is afgenomen, is de kerk inspiratiebron en centrum gebleven voor veel activiteiten.

Eén daarvan is de jaarlijkse Sint-Lambertusdag. Dan trekt een processie vanuit de kapel op Den Hogert naar de parochiekerk voor een eucharistieviering. Met het kleurrijke gildenvertoon erbij (Gemonde telt zelfs twee gilden: Sint-Joris en Sint-Catharina, en Sint-Anthonius en Sint-Sebastiaan) ziet dat er altijd heel feestelijk uit. En pastoor Goedhart is, ondanks de gemeentelijke herindeling, de burgervader van Gemonde gebleven!

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (20)

Andreas Beerendonk zei op 18 mei 2010 om 13:28 uur

De naam Gemonde is niet terug te voeren op de monding van een rivier. Voor de werkelijke naamsafleiding zijn twee mogelijkheden: 1 gen mund, dat zoveel betekent als ter plaatse van het rechtsgebied of 2 gen munt dat hooggelegen plek betekent. Gezien de ligging in een gebied dat in de Romeinse Tijd reeds ontgonnnen was en de relatieve ouderdom ten opzichte van omringende nederzettingen lijkt me de eerste betekenis het meest aannemelijk.

Rien Wols bhic zei op 20 mei 2010 om 11:25 uur

Geachte heer Beerendonk,
Het verklaren van oude plaatsnamen is niet altijd even gemakkelijk. Voor de verklaring die we hier hebben gegeven, namelijk voor een “plaats die vlakbij een samenvloeiing van beekjes is gelegen” (overigens hadden we de term “monding” in de tekst beter kunnen vermijden, want daar stel je je toch wat anders bij voor), hebben we gebruik gemaakt van het werk van H.J. Moerman, <c>Nederlandse plaatsnamen : Een overzicht</c> (Leiden, 1956; een ZWO-uitgave).

Moerman is een heel degelijke naamkundige geweest die er niet vaak naast zat. Maar natuurlijk kunnen er sinds die tijd nieuwe inzichten zijn gerezen en daar staan we altijd voor open. Met uw suggesties, 'rechtsgebied' of 'heuvel', heb ik echter toch wat moeite. Ik vind in de ons beschikbare (etymologische) woordenboeken en literatuur namelijk nergens een verklaring voor mond/mund in de zin van rechtsgebied, zoals u aangeeft. Ik ben daarom wel zeer benieuwd naar waar u dat op baseert.

Bij een relatie met het latijnse mons=berg kan ik me nog iets voorstellen, maar een van de oudste vorm van de plaatsnaam die is overgeleverd (namelijk Gemonden, in de leenregisters van de Brabantse hertog Jan III, tussen 1312 en 1350) maakt dat taalkundig toch minder waarschijnlijk. Zoals u zelf al aangeeft zou dat eerder aansluiten bij munt, met een -t dus, terwijl hier dus duidelijk een stemhebbende -d- in het spel is.

En dan is er nog het voorvoegsel 'Ge-'. U gaat uit van een in de -m- geassimileerde -n. Ik krijg de indruk (maar wellicht vergis ik me) dat u daarmee een soort aanwijzend voorvoegsel introduceert (met de betekenis 'gindse')? In de oorspronkelijke verklaring hoort ge- gewoon bij het woord monde(n), in de betekenis van 'samen/gezamenlijk'. In die zin is het een zeer gebruikelijk voorvoegsel.

Het is een wat lange reactie geworden, maar het is ook een ingewikkelde materie, die naamkunde. Ik ben benieuwd naar uw antwoord.

A. Stadhouders, Nijmegen, G.v.Durenstraat 5 6525DR zei op 31 januari 2011 om 18:07 uur

De schrijver van deze 'reactie'wil graag reageren op het gegeven commentaar van Andreas Beerendonk, dd. 18-05-2010.Hij is een Gemondenaar van geboorte en u kunt een (vroege) foto van hem aantreffen op de 1e opname de Irene-foto's. Hij('Broer'=Stadhouders) verneemt graag een email-adres waar hij zijn reactie heen kan zenden

Martien van Asseldonk zei op 14 juni 2018 om 13:30 uur

Wat is de bron voor het volgende citaat: De vierdeling van Gemonde gaat bijna 700 jaar terug en wel op een maatregel van hertog Jan I van Brabant. Rond 1320 stond de hertog een stuk dorpsgebied af, dat daarvoor aan heer Willem II van Boxtel behoorde. Enkele naburige heren - die van Sint-Michielsgestel, Sint-Oedenrode en Schijndel - maakten vervolgens ook aanspraak op het kerkdorp. Ieder kreeg toen een deel.

Rien Wols
Rien Wols bhic zei op 19 juni 2018 om 16:31 uur

Tja, als ik dat nog eens kon achterhalen :-). Het is lang geleden, en hier is onder tijdsdruk vermoed ik wel wat mis gegaan. Een groot deel van het artikel is gebaseerd op Kees van den Oord e.a., (red.), Sint-Lambertuskerk – eeuwenlang de trots van het Brabantse Gemonde uit 2007 (toen net uit). Maar daar is het bedoelde stukje nou net weer niet op gebaseerd. En bij nalezing klopt er eigenlijk ook niet heel veel van: Jan I was er allang niet meer rond 1320. Waarschijnlijk moeten we hier lezen 1314 en hertog Jan III en gaat het over de uitgifte van gemene gronden, i.c. de Bodem van Elde. En ik vermoed dat die lokale heren daar ook niet veel mee te maken hebben. Dank voor het opmerken van dit stukje, Martien, we moeten dat snel herzien.

Martien van Asseldonk zei op 2 juli 2018 om 10:05 uur

Ja, ik vermoedde al een vrij hoog broodje-aap gehalte....

Rien Wols
Rien Wols bhic zei op 2 juli 2018 om 14:59 uur

Terecht! Ik heb de tekst fundamenteel herzien.

Martien van Asseldonk zei op 2 juli 2018 om 16:30 uur

Inmiddels is het verhaal al wel overgenomen IN: https://www.plaatsengids.nl/gemonde. (Of de andere kant op, maar dat zal wel niet.)

Frank van den Hoven
Frank van den Hoven zei op 24 augustus 2018 om 09:37 uur

Ik had erbij vermeld hr. Van Asseldonk dat de bron het BHIC was. Ik zal de alinea in kwestie aanpassen. M.vr.gr., Frank van den Hoven, hoofdredacteur Plaatsengids.nl

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 24 augustus 2018 om 10:32 uur

Bedankt Frank voor je reactie en het feit dat je de gegevens gaat aanpassen.

Martien van Asseldonk zei op 24 augustus 2018 om 12:59 uur

Mooi, dan zit de geest weer in de fles.

Frank van den Hoven
Frank van den Hoven zei op 24 augustus 2018 om 18:56 uur

Vanzelfsprekend. Waarheidsvinding en duiding zijn bij non-fictie van cruciaal belang. Het mooie van crowdsourcing-achtige projecten is dat "je samen alles weet", zoals men dat zo mooi stelt, en je elkaar dus synergetisch kunt aanvullen en waar nodig kunt wijzen op kleine foutjes, waardoor de kwaliteit van een artikel steeds verder toeneemt. In het kader van dat laatste: in de 2e alinea onder 'Eén dorp...' is sprake van de parochie van Gemonde. Dat moet m.i. de parochie van Boxtel zijn, toch? In de 4e alinea komt dan vervolgens een beetje 'uit de lucht vallen' dat de Gemondenaren streven naar een zelfstandige parochie, want eerder in dat hoofdstuk worden zij nog niet vermeld. Het is wellicht functioneel om daarom aan de 2e alinea iets toe te voegen in de trant van: "In dit gebied is de kern Gemonde ontstaan."

Martien van Asseldonk zei op 25 augustus 2018 om 00:38 uur

In de plaatsnamengids en hierboven staat ook: De rechthebbende bewoners behoorden allemaal tot één parochie, die van Gemonde. Dat zal wel overgeschreven zijn van Mechelien Sierings (Br. H., 1976, 2), maar het klopt niet. Als je de parochie Gemonde projecteert op de kaart van de Bodem van Elde (Verhees 1803), dan zie je dat die parochie slechts ongever een kwart van de Bodem afdekt. De boeren-alliantie aan wie de Bodem werd uitgegeven was dus veel groter dan de parochianen van Gemonde.

Frank van den Hoven
Frank van den Hoven zei op 25 augustus 2018 om 03:25 uur

Ik had er al parochie van Boxtel van gemaakt (maar dat is morgen pas te zien, omdat mijn pagina's naar de bezoekers toe 1x per dag worden bijgewerkt), omdat dat o.a. hier zo staat: https://nl.wikipedia.org/wiki/Bodem_van_Elde. Gemonde was destijds vermoedelijk nog geen parochie, want de eerste kerk komt hier pas in ca. 1825. Hoewel hier http://www.michaelparochie.nl/algemene-informatie/kernen/#sint-lambertus staat dat er in de thans Gemondse buurtschap De Hogert al in de 11e eeuw sprake was van een kerk.

Martien van Asseldonk zei op 25 augustus 2018 om 05:22 uur

Glazema, ‘Het kerkhof te Gemonde’, 70-88; Stoepker, ‘Church Archeology’, 203-205: Omstreeks de twaalfde eeuw, werd een tufstenen kerkje gebouwd, dat twee houten voorgangers had.
Kappelhof, THGH, regest nr. 206, d.d. 1336 juni 4: de vermelding van: de persoen van Ghemonden, impliceert een parochie
Juten, Consilium de Beke, 129: vermeldt in 1400: ecclesia de Ghemonde
En in 1571 wordt genoemd: ecclesia parochialis van Gemonde genoemd in de synodale statuten van 1571.

Frank van den Hoven
Frank van den Hoven zei op 25 augustus 2018 om 06:14 uur

Parochie Boxtel is een interpretatiefout van mij zie ik. In het artikel en dus ook in uw aanvullingen is sprake van parochie Gemonde. De kerk stond voor 1824 in buurtschap De Hogert maar het was toen ook al parochie Gemonde. Helder! Gelieve mijn posts van 18.56 en 03.25 als niet geschreven te beschouwen. De gewraakte zin uit uw post van 00.38 heb ik verwijderd.

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 26 augustus 2018 om 09:22 uur

Dan laten we het artikel op onze website staan zoals het nu staat, Frank en Martien. :)

Jef van Veldhoven zei op 26 augustus 2018 om 10:44 uur

Aanvulling op mijn eerste heemartikel d.d. 11 juli 2004 :
DE OORSPRONG VAN HET TOPONIEM GE OF GEE
Bij het sorteren van persoons- en veldnamen van de fiches betreffende Sint-Michielsgestel van Ferdinand
Smulders van het Bossche protocol aanwezig in het Stadsarchief van Den Bosch kwam ik de volgende
interessante toponiemen en veldnamen tegen :
Ghelenberch 1390/1394 373erf
Ghelenbrugsken(weg) 1467/1468 39brug/weg
Ghenen Ghelengrave 1376/1383 96water
Opvallend is dat op vier kaarten bij het BHIC uit de 17e eeuw wordt vermeld de naam “Gerenberg” (zie
bijlagen) en dat op de fiches sprake is van de “Ghelenberg” . In 1376 wordt dan ook al “Ghenen” vernoemd
in combinatie met “Ghelen” (Ghenenghelengrave).
Wat wel duidelijk is :
Het water van het Elderbroek werd vroeger via een waterloop via het Dooibroek (Dode broec) naar de Grote
Hekel in Den Bosch afgevoerd. Later is deze waterloop bij Beekvliet omgeleid of deels omgeleid naar de
Dommel via de Beekgrave en Spijtgrave. Dit is een mogelijke verklaring voor de naam ‘Dooibroek”.
Sint-Michielsgestel, 13 nov 2016
Jef van Veldhoven

Martien van Asseldonk zei op 26 augustus 2018 om 12:41 uur

Mariet,

ALs je het goed wilt doen, dan zou je de zin: 'De rechthebbende bewoners behoorden allemaal tot één parochie, die van Gemonde' weg moeten halen.

Martien

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 27 augustus 2018 om 16:51 uur

Bedankt voor je tip, Martien. Ik leg 'em voor mijn collega Rien, schrijver van het verhaal.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: