i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Gemonde
Tags:

Gemonde in vogelvlucht

vertelde op 5 mei 2009 om 16:35 uur

Gemonde is een in oorsprong overwegend agrarisch kerkdorp in het hart van de Brabantse Meierij met een inwonertal van ruim 2.200. Tot 1996 behoorde het tot vier gemeenten: Sint-Michielsgestel, Boxtel, Sint-Oedenrode en Schijndel. Het dorp behoorde steeds tot één parochie, met Lambertus als patroonheilige.

Sint-LambertusIn dorpsgemeenschappen als die van Gemonde (denk bijvoorbeeld ook aan Vinkel) was de pastoor nog meer dan elders in het katholieke zuiden de centrale figuur. Sinds de grote herindeling van 1996 is Gemonde Gestels gebied.

De naam

Waarschijnlijk ligt het Germaanse woord ‘gamuntha’, dat betekent monding of samenkomst van twee rivieren,  ten grondslag aan de naam ‘Gemonde’. Ook al is er hier sprake van slechts één rivier, de Dommel. Vlakbij de rivier, op het hooggelegen punt Den Hogert, stond al in de vroege middeleeuwen de Gemondse kerk. Naar aanleiding van de discussie hieronder over de naam, heeft Jef van Veldhoven het een en ander op een rijtje gezet. lees hier zijn artikel (PDF, 528 kB).

De vier burgemeesters van Gemonde in 1937Eén dorp, vier heren

De vierdeling van Gemonde gaat bijna 700 jaar terug en wel op een maatregel van hertog Jan I van Brabant. Rond 1320 stond de hertog een stuk dorpsgebied af, dat daarvoor aan heer Willem II van Boxtel behoorde. Enkele naburige heren - die van Sint-Michielsgestel, Sint-Oedenrode en Schijndel - maakten vervolgens ook aanspraak op het kerkdorp. Ieder kreeg toen een deel.

Vanaf de Franse Tijd streefden de Gemondenaren actief naar een eigen, zelfstandige gemeente. In 1803 dienden zij daartoe een verzoek in bij het “Departementaal Bestuur van Braband”. Boxtel en Sint-Oedenrode leken bereid mee te werken aan een verzelfstandiging van Gemonde, maar de andere twee gemeenten weigerden dat. Omstreeks 1930 haalde de beroemde grenspaalook een provinciaal voorstel tot wijziging van deze  situatie het niet. Gemonde zou in dat geval naar Boxtel zijn gegaan, een oplossing waar pastoor Van Doremalen een fel voorstander van was. Uiteindelijk maakte de herindeling van 1996 een einde aan deze vierdeling. De grenspaal Boxtel-Sint-Michielsgestel in hartje Gemonde houdt de herinnering aan deze bestuurlijke situatie levend. Het kunstwerk De Vierklank verwijst naar de herindeling van 1996.

Kerk en kerkgebouwen

De oudste kern van Gemonde, Den Hogert, lag dichtbij de rivier. Al omstreeks 700 moet daar een houten kapel hebben gestaan. Deze kapel kreeg in de loop der eeuwen enkele houten opvolgers. Omstreeks 1100 kwam er een kerkje in tufsteen, dat in de 14e eeuw vevangen werd door een grotere kerk in romaans-gothische stijl. Bijzonder was dat bij deze nieuwbouw de klok in 1339 in het kerkschip werd gegoten. Deze klok, toegewijd aan Maria, hangt nog altijd in de Gemondse toren.

De kerk in 1787De Gemondse kerk was nauw verbonden met het kapittel van Boxtel, dat de pastoors benoemde. Lange tijd waren de pastoors tevens kanunnik van de Petruskerk in Boxtel.

Na de inname van ’s-Hertogenbosch door Frederik Hendrik brak voor de katholieken van Gemonde een moeilijke tijd aan. Vanaf 1648 deed een dominee, Timotheus Roelands, dienst in de dorpskerken van Sint-Michielsgestel en Gemonde, die dus gesloten waren voor de katholieken. Vanwege het geringe aantal protestanten raakte de kerk op Den Hogert spoedig in onbruik en in verval. De Gemondse katholieken maakten vanaf 1674 gebruik van een schuurkerk, nabij Gemeenschapshuis De Kei. Bijzonder was dat pal ernaast de protestantse onderwijzer woonde, die in zijn huis school hield. In 1771 kwam in de buurt van Huize Twijnmeer een nieuwe schuurkerk. Zo groeide er geleidelijk een nieuwe woonkern, op enige afstand van Den Hogert. Deze ontwikkeling werd bevorderd door de nabijheid van een driesprong met wegen naar Sint?Michielsgestel, Boxtel en Sint-Oedenrode.

de Waterstaatskerk

Toen in 1798 ten tijde van de Bataafse Republiek de middeleeuwse kerk weer ter beschikking van de katholieken zou komen, bleken zij voorkeur te hebben voor nieuwbouw. Nadat het ruïneuze bedehuis op 4 mei 1809 toch aan de parochie was overgedragen, liet deze het in 1824 slopen. Ook het kerkhof, om de kerk heen, werd niet meer gebruikt. In hetzelfde jaar verrees nabij Twijnmeer, op Gestels gebied, een nieuwe kerk, in waterstaatsstijl. De stenen van de oude kerk werden voor de nieuwe gebruikt. Ernaast werd een nieuwe begraafplaats aangelegd

Onderwijs en verbindingen

In 1865 haalde Pastoor Van Kessel de Zusters van JMJ vanuit Engelen naar Gemonde. Kerkmeester Driek Schellekens verhuisde hen met paard en wagen. Achter de kerk had de pastoor een Liefdegesticht laten bouwen, van waaruit de zusters het lager onderwijs voor meisjes gingen verzorgen. De jongens bleven de openbare dorpsschool bezoeken, in de voormalige protestantse school.

Van Kessels opvolger Van den Hummel onderkende het belang van goede verbindingen met de buitenwereld, ook wanneer de zandwegen – andere had Gemonde niet - onbegaanbaar waren. Het dorp zou zeer gebaat zijn met een klinkerweg tussen Boxtel en Gestel. Dus gingen er brieven van de pastorie naar de vier betrokken gemeenten. In 1879 lag de weg er, maar zonder dat Sint-Oedenrode eraan had meebetaald. Tegenover de pastorie aan de Sint-Lambertusweg staat nog de gedenksteen/grenspaal met daarop de namen van de Boxtelse en Gestelse burgemeesters en wethouders.

de LambertuskerkEen nieuwe kerk, een Boerenbond en muziek

Ook Van den Hummels opvolger Van Doremalen liet zijn sporen na. Hij vond de kerk te klein en de pastorie te weinig representatief. Door middel van een grondruil met mejuffrouw Petronella Francisca Maria van Heijst van Huize Twijnmeer kwam ruim 1 hectare vrij voor de bouw van een nieuwe kerk en een pastorie. Het perceel lag overigens niet op Gestels, maar op Boxtels grondgebied. De Utrechtse architect Wolter te Riele Gz mocht de kerk tekenen. Mogelijk kende Van Doremalen hem nog uit zijn kapelaanstijd in Gestel bij Eindhoven, toen Te Riele daar ook een kerk ontwierp. De kerk werd gebouwd in 1924 en op 20 juni 1927 door bisschop Diepen gewijd. In 1914 al was de pastorie gereedgekomen.

Samen met zijn kapelaan Johan van Grevenbroek richtte Van Doremalen in 1912 ook een Boerenbond op. Eén jaar later had Gemonde, mede dankzij beide geestelijken, een boterfabriek. Weer een jaar later gaf de pastoor zijn goedkeuring aan de oprichting van Fanfare De Eendracht, later Sint-Lambertus. Schoolhoofd Josephus Boshouwers en enkele andere muziekminnaars hadden het gezelschap in het leven geroepen. Sint-LambertusOok de omvorming van de jongensschool van ‘openbaar’ naar ‘bijzonder’ vond onder Van Doremalen plaats. In 1917 had Gemonde een nieuw gebouwde katholieke jongensschool. Daar kwamen in de loop van zijn pastoraat een Boerenleenbank, een bejaardentehuis en een Wit-Gele-Kruisgebouw bij.

De pastoor was dus zeer gezien in het dorp. Het begon al bij de kinderen: die mochten met de kermis gratis in de mallemolen. Zij moesten wel eerst zingen voor meneer pastoor! Minder betrokken bij de dorpsgemeenschap was Van Doremalens kapelaan Wouter Lutkie (1919-1922), die op eigen verzoek ontslag kreeg en verhuisde naar Nuland.

de LambertuskapelDe nieuwe tijd: een kapel en een eretitel

Onder pastoor De Beer brak in 1956 een nieuwe tijd aan. Als gevolg van Tweede Vaticaanse Concilie waren er veranderingen binnen het kerkgebouw, maar ook het dorp veranderde zienderogen. De Beer was één der oprichters van de wijkraad, die aan de wieg stond van de politieke partij Gemonds Belang, later Lijst Gemonde. Ook zette hij zich in voor de verharding van de wegen en de bouw van een kleuterschool.

Op 30 augustus 1959 wijdde De Beer het Lambertuskapelletje op Den Hogert in. Leden van het Brabants Studentengilde hadden het gebouwd van stenen van de middeleeuwse kerk. Vanaf 1968 werden rondom de kapel ook weer de doden van Gemonde begraven. Het ‘nieuwe’ kerkhof tegenover het Twijnmeer was te vochtig gebleken. herindelingsmonument

In oktober 2001 kreeg Gemonde van rijkswege de kwalificatie “gaaf bewaard kerkdorp”. Vooral de parochiekerk, de pastorie, de bijschuur en de grenspaal hadden daartoe bijgedragen. Maar ook in meer figuurlijke zin is Gemonde een gaaf kerkdorp gebleven. Hoewel het kerkbezoek zoals overal elders is afgenomen, is de kerk inspiratiebron en centrum gebleven voor veel activiteiten.

Eén daarvan is de jaarlijkse Sint-Lambertusdag. Dan trekt een processie vanuit de kapel op Den Hogert naar de parochiekerk voor een eucharistieviering. Met het kleurrijke gildenvertoon erbij (Gemonde telt zelfs twee gilden: Sint-Joris en Sint-Catharina, en Sint-Anthonius en Sint-Sebastiaan) ziet dat er altijd heel feestelijk uit. En pastoor Goedhart is, ondanks de gemeentelijke herindeling, de burgervader van Gemonde gebleven!

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (3)

Andreas Beerendonk zei op 18 mei 2010 om 13:28 uur

De naam Gemonde is niet terug te voeren op de monding van een rivier. Voor de werkelijke naamsafleiding zijn twee mogelijkheden: 1 gen mund, dat zoveel betekent als ter plaatse van het rechtsgebied of 2 gen munt dat hooggelegen plek betekent. Gezien de ligging in een gebied dat in de Romeinse Tijd reeds ontgonnnen was en de relatieve ouderdom ten opzichte van omringende nederzettingen lijkt me de eerste betekenis het meest aannemelijk.

Rien Wols bhic zei op 20 mei 2010 om 11:25 uur

Geachte heer Beerendonk,
Het verklaren van oude plaatsnamen is niet altijd even gemakkelijk. Voor de verklaring die we hier hebben gegeven, namelijk voor een “plaats die vlakbij een samenvloeiing van beekjes is gelegen” (overigens hadden we de term “monding” in de tekst beter kunnen vermijden, want daar stel je je toch wat anders bij voor), hebben we gebruik gemaakt van het werk van H.J. Moerman, <c>Nederlandse plaatsnamen : Een overzicht</c> (Leiden, 1956; een ZWO-uitgave).

Moerman is een heel degelijke naamkundige geweest die er niet vaak naast zat. Maar natuurlijk kunnen er sinds die tijd nieuwe inzichten zijn gerezen en daar staan we altijd voor open. Met uw suggesties, 'rechtsgebied' of 'heuvel', heb ik echter toch wat moeite. Ik vind in de ons beschikbare (etymologische) woordenboeken en literatuur namelijk nergens een verklaring voor mond/mund in de zin van rechtsgebied, zoals u aangeeft. Ik ben daarom wel zeer benieuwd naar waar u dat op baseert.

Bij een relatie met het latijnse mons=berg kan ik me nog iets voorstellen, maar een van de oudste vorm van de plaatsnaam die is overgeleverd (namelijk Gemonden, in de leenregisters van de Brabantse hertog Jan III, tussen 1312 en 1350) maakt dat taalkundig toch minder waarschijnlijk. Zoals u zelf al aangeeft zou dat eerder aansluiten bij munt, met een -t dus, terwijl hier dus duidelijk een stemhebbende -d- in het spel is.

En dan is er nog het voorvoegsel 'Ge-'. U gaat uit van een in de -m- geassimileerde -n. Ik krijg de indruk (maar wellicht vergis ik me) dat u daarmee een soort aanwijzend voorvoegsel introduceert (met de betekenis 'gindse')? In de oorspronkelijke verklaring hoort ge- gewoon bij het woord monde(n), in de betekenis van 'samen/gezamenlijk'. In die zin is het een zeer gebruikelijk voorvoegsel.

Het is een wat lange reactie geworden, maar het is ook een ingewikkelde materie, die naamkunde. Ik ben benieuwd naar uw antwoord.

A. Stadhouders, Nijmegen, G.v.Durenstraat 5 6525DR zei op 31 januari 2011 om 18:07 uur

De schrijver van deze 'reactie'wil graag reageren op het gegeven commentaar van Andreas Beerendonk, dd. 18-05-2010.Hij is een Gemondenaar van geboorte en u kunt een (vroege) foto van hem aantreffen op de 1e opname de Irene-foto's. Hij('Broer'=Stadhouders) verneemt graag een email-adres waar hij zijn reactie heen kan zenden

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: