skip naar content skip naar hoofdnavigatie spring naar service navigatie
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Hilde Jansma
Hilde Jansma Bhic
Menu
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Hilde Jansma
Hilde Jansma Bhic

Het verhaal achter het lunettengebied van de voormalige verschanste legerplaats Vught

In de Tweede Wereldoorlog werd Kamp Vught gebouwd op het voorterrein van de voormalige verschanste legerplaats Vught. Direct naast Kamp Vught lagen de Lunetten 1-3 van de keten van 8 Lunetten die in de jaren veertig van de negentiende eeuw onder het bewind van koning Willem II waren aangelegd als onderdeel van de stelling om ’s-Hertogenbosch. Op Lunet 2 was een schietbaan: in de maanden juli tot september 1944 werden daarop meer dan 300 mensen van verzet gefusilleerd. In het onderstaande verhaal wordt de vraag beantwoord wie verantwoordelijk is geweest voor de aanleg van deze schietbaan: de Nederlandse legerleiding vóór de oorlog of de Duitse bezetters in de tijd van Kamp Vught.

Het 17de-eeuwse Fort Isabella werd in 1844 tot 1848 onder het bewind van Koning Willem II uitgebreid met een verdedigingslinie van 8 lunetten op ongeveer twee km afstand vanaf dat fort (Klinkert, 2001). Drie daarvan, met nummers 1 tot 3, konden onbelemmerd worden aangelegd op het open terrein van de Vughter Hei. De vijf anderen moesten in mindere of meerdere mate ‘ingefrommeld’ worden in de toen al bestaande bebouwing en wegenstructuur van Vught.

Het voorterrein van de Lunetten 1-3 werd in 1942 door de Duitse bezetters opgeëist als bouwplaats voor het op te richten Konzentrationslager Herzogenbusch. De bouw daarvan begon medio 1942 en het kamp werd in september 1944 ontruimd. Op Lunet 2 verscheen een schietbaan die in de laatste maanden van het bestaan van kamp Vught gebruikt zou gaan worden als fusilladeplaats: meer dan 300 mensen van verzet uit heel het land vonden er, meestal zonder vorm van proces en in vervolg op Hitler’s ‘Niedermachungsbefehl’ van eind juli 1944, de dood door de kogel (de zgn. Deppner-executies).

Typisch Nederlands model

In militaire kringen overheerst de opvatting dat de bezetters de schietbaan hebben gebouwd en dat die dus van de oorlogsjaren 1942 of 1943 dateert (Ministerie van Oorlog, 1946; Hoof & Klinkert, 1993). Deze idee is niet gebaseerd op eenduidige informatie in de vorm van documenten, bouwbestekken en/of bouwtekeningen uit die tijd. De mogelijkheid blijft open dat de ‘naar typisch Nederlands model’ (Schietbaan Deurne Wiki; J. Hijna, NMKV: persoonlijke mededeling) gebouwde schietbaan onderdeel is geweest van de bouw en inrichting van de Vughtse Frederik Hendrik kazerne uit de jaren dertig. In de directe omgeving van de lunetten heeft vanouds een hele serie schietbanen gelegen.

Bij gebrek aan documenten en tekeningen was de idee dat gedateerde luchtfoto’s van het Lunetten-gebied uitsluitsel zouden kunnen geven over de bouwperiode van de schietbaan. Bij een der gemeentediensten van Vught bleek dergelijk fotomateriaal voorhanden. Het was verkregen in het kader van onderzoek door een externe partij naar locaties met niet-geëxplodeerde munitie die na de oorlog in de grond achtergebleven zou kunnen zijn. Het bedrijf beschikte over foto’s uit 1941 en 1953 waarvan uitsneden beschikbaar werden gesteld.

Foto 1 (hier rechts) is de uitsnede uit die van 1941; een uitsnede uit luchtfoto (RAF-luchtverkenning 11 juli 1941 beschikbaar gesteld door REASeuro, Riel.)

Weergegeven zijn de Lunetten 1-3 in de staat zoals ze in 1844 zijn aangelegd: een natte gracht (de zwarte banden) rondom een halve maan-figuur met een toegang van middenachter uit de richting van Fort Isabella. Op de plaats van de toegang is een dam – de watergang is daar duidelijk zichtbaar onderbroken. Deze situatie is bij alle drie op identieke wijze te zien. Links van de lunetten is het terrein waarin in 1942 het kamp zal worden gebouwd. Rechts van de lunetten lopen lijnen naar rechtsboven: paden die door bos en hei in de richting van het Fort Isabella voeren.

De schietbaan

Op veel plaatsen in het publieke domein zijn foto’s voorhanden uit de periode juni t/m september 1944. Afbeelding 2 (hier rechts) is overgenomen van de website Wikipedia. Kamp Vught vult het midden-boven deel van de foto. Lunet 1 en 3 zijn onveranderd ten opzicht van het beeld van 1941.

Lunet 2 vertoont een brede lichte band van rechtsonder - de plaats van de eerder aanwezige gracht - tot bijna de plaats van de gracht linksboven. Aldus is over het Lunet een ongeveer 200 meter lange zandige schietbaan aangelegd met een toegang over de gedempte gracht rechtsonder en een ongeveer 6 meter hoge kogelvanger linksboven.

De eerder aanwezige toegangsdam door de gracht midden rechts bestaat niet meer. Door weggraven van de dam is de zandige bodem zichtbaar geworden als een smalle lichte streep op de plaats waar eerder (zie foto 1) die dam lag. In de detailfoto van Lunet 2 (foto 3) is een en ander verder verduidelijkt.

Foto 3: detail van foto 2 met daarop de lichte bodem op de plaats waar de toegangsdam naar het lunet is weggegraven

Foto 4: uitsnede uit een luchtfoto van 11 juli 1953 (bron: REASeuro, Riel, dit bedrijf heeft voor de gemeente Vught een historisch vooronderzoek uitgevoerd om gebieden vast te stellen met verhoogd risico op aanwezigheid van niet-geëxplodeerde munitie uit WO2.)

Foto 4 is de uitsnede uit een luchtfoto uit 1953. De lichte streep op de bodem van de gracht ter plaatse van de weggegraven dam van 1944 is verdwenen (door begroeiing, slib ?). De gracht loopt ononderbroken door waar op foto 1 nog een dam te zien is. Aan het linker einde van de schietbaan is, met enige fantasie, de donkere lijn te zien van de droge gracht aan de voet van de kogelvanger en, meteen daarachter, de door de zon beschenen hoge kogelvanger zelf. De brede zandbaan van foto 2 is inmiddels versmald door begroeiing die van de zijkanten opdringt – gelijk aan de situatie zoals die nu is.

De beelden van deze luchtfoto’s ondersteunen de visie dat de schietbaan in de loop van 1943 is aangelegd. Een bouwproces in deze tijd sluit aan bij overige bouwactiviteiten in het kamp. In de tweede helft van 1943 werd zowel gewerkt aan de bouw van het crematorium als van de bunkergevangenis. Van deze beide bouwsels wordt gemeld dat zij omstreeks de jaarwisseling 1943-1944 in gebruik genomen zijn (interne informatievoorziening NMKV).
In twee documenten uit de veelzijdige berichtgeving over Kamp Vught valt de conclusie te trekken dat de bouw en aanleg van de schietbaan op Lunet 2 inderdaad in het laatste deel van 1943 aan de orde was. In een naoorlogs interview stelt de ex-gevangene en dokter van het kamp Michel Steijns dat hij van dichtbij meemaakte dat Jehova-getuigen gruwelijk gemarteld werden toen ze weigerden mee te werken aan het dempen van de gracht van Lunet 2. Steijns arriveerde op 3 oktober in Kamp Vught. Kok en van den Eijnde (2001) melden dat Belgische gevangenen van Kamp Vught werden ingezet bij hetzelfde karwei. De Belgen arriveerden in oktober 1943.

Uit de foto’s en bovengenoemde documenten valt te conclusie te trekken dat de schietbaan op Lunet 2 bij Kamp Vught inderdaad is aangelegd door de SS-kampleiding en dat de bouw in het najaar van 1943 is begonnen. Het valt niet te zeggen hoeveel tijd de bouw en aanleg in beslag genomen heeft.

Kruis als nagedachtenis

Meteen na vertrek van de Duitsers uit kamp Vught hebben de badmeester Van der Pas van De IJzeren Man (‘overbuur’ van het kamp) en een gemeentelijke timmerman de schietbaan geïnspecteerd. In hun verdriet over de executies op die baan hebben zij twee bomen omgezaagd, daarvan een kruis getimmerd , en dat in de grond gezet vlakbij de hoge kogelvanger. Hun actie was het startpunt van het huidige Nationaal Monument Fusilladeplaats (Das & van den Eijnde, 2003). Halverwege de schietbaan troffen zij de plaats aan van een mitrailleur met daaromheen op de grond talloze hulzen van de kogels waarmee de meer dan 300 gevangenen in de laatste maanden van Kamp Vught waren vermoord (van de Pas, 1948).

tekening (auteur onbekend) van de Fusilladeplaats Lunet 2 in september 1944 (Bron: BHIC toegang 5129 inv.no. 27-002). De tekening geeft precieze details aan zoals die door Van der Pas in zijn verslag over bevindingen in september 1944 zijn beschreven.

In de collectie van het BHIC bevindt zich een tekening die precies de door Van der Pas beschreven situatie weergeeft (foto 5, toegang 5129; inv.no. 27). Deze tekening is als een ‘weeskind’ in de collectie BHIC zonder enige informatie van de entourage waaruit hij is voortgekomen. Prominent aanwezig op deze tekening is de toegangsweg zoals die vanaf ergens in 1943 gold vanaf rechtsonder en prominent afwezig de dam rechtsmidden waarover de toegangsweg vanaf ongeveer 1844 tot 1943 was geweest.

Met dank aan Ottie Thiers (historica, Vught), Mieke Kolster (NMKV), Annemarie van Geloven (BHIC ’s Hertogenbosch), Rob de Vrind (auteur ‘De Vughterhei vertelt’) Prof. Dr Wim Klinkert (Universiteit Amsterdam) voor adviezen bij het samenstellen van dit verhaal. REASeuro (Riel) droeg wezenlijk bij door uitsneden uit de luchtfoto’s van 1941 en 1953 ter beschikking te stellen.

Bronnen/verwijzingen: 
Das-Horsmeier H. & J. van der Eijnde (2003) Gedenken in veelvoud. Herinneringsteken aan de Tweede wereldoorlog in Vught. blz. 157-185 in: Vught Onvoltooid verleden. Vughtse Historische Reeks deel 8.
Deurne Wiki, Schietbaan bij de Barrier.
Hoof JPCM van & WE. Klinkert (1993) ’s-Hertogenbosch en Vught, een militair verleden. Sectie Militaire Geschiedenis Koninklijke Landmacht brochure 10.
Kamp Vught Wikipedia
Klinkert, W (2001) De lunetten van Vught. In: Vught voorheen. Vughtse Historische Reeks 7, 73-85.
Kok R. & J van den Eijnde (2001) De lunetten van Vught. blz. 73-85 in: Vught voorheen. Vughtse Historische Reeks 7.
Ministerie van Oorlog (1946) brief (Afd. B.IV, Bur.2, Nr. 294) van26 Juni 1946 aan B&W Vught over voorbereiding tot oprichting van een Monument in het Kamp te Vught.
Pas H. van der (ongedateerd, vermoedelijk 1948) Bevindingen van Henk van der Pas als overbuur van het Vughtse kamp. Ongepubliceerd manuscript, Archief NMKV
Meeuwenoord M. (2014) Het hele leven is hier een wereld op zichzelf. De geschiedenis van Kamp Vught. De Bezige Bij, Amsterdam pp. 1-430 – blz. 143). ISBN 978 90 234 8912 2
Steijns M. (1949) interviews afgenomen door A. Hiemstra-Timmenga over de ervaringen in de kampen van WO2. Archief NIOD 250 g inv. no. 747 (deel 4, blz. 14)
Stekelenburg H. van (1984) Kamp Vught en de Vughtenaren.

Reacties (9)

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 18 januari 2019 om 13:37
Bedankt Pieter, voor het vele werk wat je hebt verricht om de geschiedenis van de schietbaan bij Kamp Vught uit te zoeken en met ons te delen.
Chris zei op 21 oktober 2019 om 20:13
Met grote belangstelling heb ik deze uiteenzetting gelezen. De Lunetten hebben voor mij echter een bijzondere betekenis. De Vughtse hei en de lunetten waren voor mijn vriendjes en mij halverwege de 50er jaren een geliefd speelterrein. Het hele gebied kenden we als onze broekzak, inclusief 'de fusilladeplaats' waarvan wij de naam fonetisch uitspraken.
De herinnering aan het gebied is in de loop van de jaren steeds zwarter gekleurd toen ik meer en meer hoorde wat zich er ooit afgespeeld had. Wat ik in de loop van de tijd als steeds schrijnender heb ervaren is dat niemand ons ooit vertelde wat daar plaatsgevonden had. Af en toe was er iets te doen, maar waarom en waarvoor kwam nauwelijks ter sprake. Wij hoorden losse opmerkingen, iets met dode mensen en zo en wij keken dan ook met belangstelling in de de sleuf die voor de muur met de namen is gegraven. Mijn ouders en grootouders woonden in de oorlog in Vught. De onderwijzers van mijn school moeten veel over geweten hebben. Er werd nauwelijks wat over gezegd. Pas begin jaren zestig drong tot mij door dat de kazernes en het Ambonezenkamp een SS concentratiekamp was geweest. Tot die tijd werd er in Vught vooral gezwegen en dat was, zo heb ik begrepen, al in oorlogstijd het geval. Mijn oma zei dan ook ooit daarover: 'Ge kekt wel uit, anders vatten ze jou'.
Met instemming, hoewel niet zonder verbazing, heb ik dan ook van de toename van herdenkingen, monumenten, publicaties en rondleidingen vernomen.
Ik ben er nooit geweest. Ik woon niet ver van Westerbork. Daar kan ik me richten op de herdenking zelf.
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 22 oktober 2019 om 10:53
Bedankt voor je openhartige bericht, Chris. Dat moet een vreemde gewaarwording zijn geweest, ik kan me voorstellen dat zoiets je herinnering sterk beïnvloedt. Wat een toevalligheid (neem ik aan) dat je nu in de nabijheid van Westerbork woont.
Mark Goossens zei op 24 oktober 2019 om 16:52
Mijn grootouders woonden ook in Vught tijdens de oorlog. Dat er door mensen over werd gezwegen is niet helemaal juist. Zie een verhaal hier van mijn grootvader waar uit duidelijk blijkt dat men wel wist wat er daar gaande was: https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/gevangene-ontsnapt-uit-kamp-vught

Midden jaren '90 woonde ik zelf in Den Bosch. Met mijn mountain bike ging ik vaak vanuit Den Bosch naar de Vughtse Heide. Op Lunet 1 is (was toen) een smal pad dat rond het Lunet ging via de ringdijk die er op die Lunet licht. Je kon daar snel jezelf in het zweet werken. Het blijft een vreemde omgeving inderdaad, met de EBI gevangenis er vlakbij, de geschiedenis van het Molukken kamp na de oorlog, het kamp zelf natuurlijk, met name het gedeelte wat te bezichtigen is, en dan die executieplaats.

Voor ik weer naar huis ging stopte ik wel eens voor de ingangshek van Lunet 2, liet de stilte op me inwerken en probeerde me voor te stellen dat je daar naar binnen loopt wetende dat je wordt geëxecuteerd. Dat is dan het laatste wat je ziet.
Chris zei op 25 oktober 2019 om 02:31
Opnieuw herkenning: badmeester van der Pas heb ik vaak gezien. Mijn moeder werkte destijds bij de kledinghokjes van het zwembad waar hij directeur was. Over zijn rol in de oorlog heb ik echter nooit wat gehoord. Zoals ik al eerder schreef: men wist best wel wat er zich afspeelde, maar er werd niet over gesproken. Wel hoorde ik dat een van de weinigen die de gevangenen van kamp Vught daadwerkelijk probeerde te helpen onze huisarts dokter van Spaandonk was. Dat viel me achteraf nog mee, want ik was best bang voor hem.
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 25 oktober 2019 om 19:06
Bedankt voor jullie reacties, Mark en Chris. Kippenvel Mark, zoals je beschrijft hoe je je voorstelt hoe het moet zijn geweest.

En dank ook voor jouw bericht, Chris. Bijzonder toch, hoe je soms een heel andere kijk op mensen kunt krijgen. Weet je eigenlijk nog waarom hij je angst inboezemde?
Chris zei op 25 oktober 2019 om 23:07
Jawel hoor. Hij maakte voor jongetjes onbegrijpelijke grapjes. Ik acht hem in het nazien zeer hoog.
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 28 oktober 2019 om 08:49
Dat kan ik me voorstellen, Chris; zowel het afschrikwekkende effect van die onbegrijpelijke grappen als het hoge aanzien nu. Bedankt voor je aanvulling.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen

Doe mee en vertel jouw verhaal!