i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Mill en Sint Hubert , Haps , Eindhoven
Jaar: 2019
Tags:

Klappersteen en Klapzand

vertelde op 4 november 2019 om 12:31 uur

In het Prehistorisch Dorp van Eindhoven vertoonde het lemen doorlooppad van de Ussen boerderij na enkele jaren brede scheuren. Leem is een herbruikbaar product: de verwijderde laag werd met toevoeging van nieuwe leem en water opnieuw aangebracht. Ik werd o.a. belast met het verkruimelen van de grotere stukken. Daarbij trof ik zware, roestbruine stenen aan, wat ik verdacht vond.

Thuis deed ik onderzoek en sloeg de stenen stuk. Bij een daarvan ontdekte ik een holle ruimte, gevuld met een ‘eitje’. Ik werd nieuwsgierig en bezocht het Erfgoedhuis in Eindhoven, voorheen Archeologisch Centrum, waar Nico Arts me meteen de brandende vraag stelde ‘waar heb je die gevonden’? Jammer de ‘bronplaats’ was niet meer te achterhalen.

Nico vervolgde: dit is een zogenaamde klappersteen. Wanneer je ermee schud, hoor je het inwendige ‘eitje’ tegen de buitenwand tikken. De enigszins ovale steen van ± 6,5 cm en 4 cm dik weegt 176 gr. en het bolletje 10 gr. De holle ruimte heeft een donkerbruine kleur. Normaal ligt een klappersteen in de vitrine en mag je er naar staren, maar thuis heb ik nu de mogelijkheid hem ook te betasten. Ik had wel eens gehoord van klapzand en ik ken het nummer ‘klappermelk met suiker’, maar klappersteen klonk mij onbekend in de oren.

Wikipedia zegt: in de middeleeuwen werd er vaak ijzer gewonnen uit zogenaamde 'klapperstenen'. Klapperstenen bestaan ook uit ijzeroer; maar hier is het ijzerhydroxide afgezet rondom kleibolletjes die zich her en der in het zand bevinden. Het ijzeroer is hier de omhulling van de klei. De klei verschrompelt door uitdroging, het ijzeroer wordt dan een 'klappersteen'. Bij het schudden hoort men het kleibolletje in de klont ijzeroer rammelen, vandaar de naam.

Net zoals in 2006 werd vorige maand in het Prehistorisch Dorp door internationale teams weer ijzer gewonnen. Zij bouwden ter plekke ‘hoogovens’, soms versierd met grappige gezichten en ieder met ervaringen uit voorgaande stookprocessen.

Na een dag drogen en voorverwarmen begon de volgende dag het stookproces, met als brandstof houtskool waarmee ± 1.200° C werd bereikt. Het ijzeroer wordt gescheiden in de wolf (het ruwe ijzer) en de slakken (het afval).

Men zorgt voor een vrije afvoer van de slak en met pozen wordt de oven met kleine hoeveelheden houtskool en ‘geroosterde’ brokjes oer gevuld. Op de ‘Hoogoven’ van het Haps-project uit Apeldoorn stond het woord ‘Haps’. Dat was n.a.v. een aldaar gebouwde prehistorische boerderij op basis van  gegevens van opgravingen bij Haps, omgeving Mill. Het centrum ligt ver in de bossen verscholen en is alleen toegankelijk voor schoolgroepen.

In 2016 nam ik deel aan een ‘geleide wandeling’ van IVN Apeldoorn Hoog Soeren omgeving Asselt op de Veluwe. Het werd in 814 voor het eerst genoemd. Daar werd veel aan ijzerwinning gedaan en nu nog zijn op tal van plaatsen diepe kuilen, lang geleden gegraven voor het winnen van de ijzerhoudende klapperstenen.

 Op de Mellesingel in Uden, mijn geboortedorp, stootte men tijdens de huizenbouw op ijzeroer van de Peelrandbreuk. Een deel van het oer, in Uden roodaarde genoemd, werd in de berm van de straat gestapeld.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (7)

Rini de Groot. zei op 4 november 2019 om 15:48 uur

Bij de bovengenoemde IVN wandeling van Hoog Soeren, 8-5-2016,
werden we, de deelnemers verrast met, het fenomeen van Hoog Soeren dat
ligt inderdaad 'hoog', op 88 meter NAP. Vlakbij was de bron waarvan in 1685, in opdracht van stadhouder-koning Willem III, het water vandaan kwam dat via een 10 kilometer lang gresbuizenstelsel aangesloten was op de fontein van
Het Loo. Deze kon daardoor een hoogte van 13,50 meter bereiken.
Dat wilde Willem, omdat 'zijn' fontein die van de Franse koning Lodewijk XIV, behorend bij het paleis van Versailles, in hoogte overtrof.
(Het water van déze natuurlijke fontein was zelfs reukloos en drinkbaar)

Peter van den Berg zei op 4 november 2019 om 18:21 uur

Dag Rini

Ik denk dat jij heel veel weet van Uden. Vraag: Wat is een goed wandelroute in Uden om de peelrandbreuk en de Wijstgronden goed te zien.Peter van den Berg

Rini de Groot. zei op 4 november 2019 om 18:42 uur

Peter, daarvoor neem je het best contact op met
Lies Verbossen planten@ivnuden.nl

Nico Arts zei op 5 november 2019 om 09:39 uur

Wat een mooi verhaal weer, overigens worden die grote brokken ijzeroer ook gevonden als fundering van de Romeinse villa van Hoogeloon en de kerken van Reusel en Woensel. In Vlaanderen is de kwaliteit van het oer vaak beter en worden er zelfs hele kerken van gebouwd zoals die van Diest (een groot blok roest!).

Rini de Groot. zei op 5 november 2019 om 10:12 uur

Ook de oude kerk in Uden destijds op Het Veld, en de latere in het dorp ?
Is Oersteen gebruikt als fundering , vertelde Adriaan Sanders.
En de Basiliek van Boxmeer, dat ontdekte ik bij het bezoek aan
de Kerststallen tentoonstelling in de Crypte

Jan Timmers zei op 5 november 2019 om 11:20 uur

De kerk van St Hubert heeft ook delen van ijzeroer als bouwmateriaal. In het Walschots Broek tussen Rijkevoort en Wanroy werd veel ijzeroer gewonnen voor de handel. Er was speciaal een paardentrambaan aangelegd van dit broek tot aan de Maas in Beugen voor het vervoer van de zogenoemde 'broekstenen'.

Rini de Groot zei op 5 november 2019 om 12:40 uur

Jan bedankt voor de aanvulling, de hier afgebeelde ‘Hoogovens’ waren toch
van Archeon,? De achterste oven is nog intact, heeft deze niets opgeleverd?
We kunnen de bezoekers er nu duidelijker over vertellen.
De benaming ‘Broek’ heeft dat betrekking op het Buurtschap?

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen

vertelde op 12 augustus 2009 om 14:44 uur

IJzerwinning te Sint-Hubert

vertelde op 15 september 2016 om 09:31 uur

Lourdesgrotten in Boekel