i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Uden
Tags:

Met de hand van tand naar tand

vertelde op 30 juni 2015 om 13:58 uur

Een scherp stuk gereedschap levert een gaaf snijvlak, ook bij het zagen van hout. Vader scherpte de zagen uit de timmerwinkel handmatig, net als die van de klanten. De laatsten gebruikten een spanzaag voor het benodigde brandhout. Het scherpen bestond uit drie onderdelen: het zetten, het strijken en het eigenlijke scherpen van de tanden.

Vader in het werkhuisAllereerst werden de tanden van de zaag gezet: om en om werd met een tang een tand naar beneden gedrukt op het ondervlak van de tang. Daarna werd het zaagblad een halve slag gedraaid en werden de zojuist overgeslagen tanden bewerkt. Een ‘gezette zaag’ krijgt een bredere zaagsnee, waardoor het zaagblad niet klemt en het zaagsel snel wordt afgevoerd.

Voor het zetten van tanden voor de handzaag èn dat voor de kraan- en boomzaag werd gereedschap gebruikt. Een boerin vertelde dat ze daarvoor de biggentang gebruikte, waarmee de tanden van jonge biggen werden geknipt.

Daarna volgde het strijken: voor één rechte lijn van de zaagtanden werd met een platte vijl in de lengte over alle tanden gestreken. En ten slotte de laatste bewerking: het scherpen. 

‘s Avonds op een bankje, alleen in het werkhuis en ondanks de brandende kachel toch stevig gekleed (het is december 1960). Zijn schoeisel geplaatst op de voor de werkbank gelegen plankenvloer van de vroegere avenkelder. Vader scherpt de tanden van een lintzaag, een eindloos stalen lint van 5.50 meter met elke cm een tand, een uren durend werk. 

De zaagtand bestaat uit twee vlakken, het snijvlak werd met een fijn driehoek vijltje onder een bepaalde hoek gevijld. Het zaagblad werd in een houten houder gestoken en in de bankschroef van de werkbank geplaatst, met het aandraaien van de draadspindel werden beide delen geklemd. De houder waarin de handzaag met 97 tanden is gestoken, werd voor diverse soorten zagen gebruikt, voor de cirkelzaag werd een ander hulpstuk gebruikt.

   

Het scherpen was een tijdrovend en eentonig werk. Welke gedachten zouden er bij hem op 69-jarige leeftijd door zijn hoofd spelen, want het werk ging automatisch, met de hand, van tand tot tand.

En nu wachtend op het moment dat de flits achter zijn rug afgaat, later zei hij wel eens: ‘hèdde nòw nog nie foto,s genoeg van me’?  Bij een verhaal hoort toch een handeling. Als zoon ben ik niet in zijn voetstappen gevolgd, maar ik besef nu dat er heel wat kennis kwam kijken bij de bewerking. We staan er niet bij stil, maar ook onze snijtanden worden gescherpt, het gebeurt bij het eten.

Tegenwoordig zijn zaagtanden extra gehard en niet met een vijl te bewerken, het handwerk is overbodig geworden, het is de tijd van ‘gooi maar weg.’ Vroeger kreeg het versleten zaagblad een tweede bestemming als schraapstaal, of het werd in de kersentijd gemonteerd op de zogenaamde Kleppermolen, een windmolen samen met het fietstandwiel voor het verjagen van de spreeuwen.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (6)

Hans zei op 4 december 2016 om 09:51 uur

Was het eerste wat we moesten leren op de Ambachtschool. Zagen vijlen en beitels slijpen. Kreeg je een vaste hand van zei de leraar. Scherp gereedschap is het halve werk hield hij ons toen voor. En gelijk had jij. Kan nog steeds niet zonder goed en scherp gereedschap.

Rini zei op 4 december 2016 om 15:08 uur

Hans, wanneer je interesse hebt, de locatie is nog aanwezig!
Compleet met de machine en onderdelen voor het maken van een Karrenwiel.

Rini de Groot. zei op 4 november 2018 om 22:05 uur

Met een handzaag en een mes maken we de werkende beweging naar ons toe.
In Afrika en misschien in meerdere landen de beweging van je af. De manier vind ik wel veel veiliger, maar lijkt mij ongemakkelijker.

Lisette Kuijper
Lisette Kuijper bhic zei op 7 november 2018 om 13:10 uur

Dat is interessant, Rini! Die Afrikaanse manier van werken klinkt mij ook veel veiliger in de oren, maar als leek durf ik natuurlijk niets te zeggen over hoe dat in de praktijk uit zou pakken. Het zal in Nederland vast niet voor niets andersom worden geleerd!

Hans van Ekelenburg zei op 7 november 2018 om 13:17 uur

Als je een beweging naar je toe haalt dan heb je meer krach dan van je af.

Lisette Kuijper
Lisette Kuijper bhic zei op 8 november 2018 om 11:47 uur

Bedankt voor deze verduidelijking, Hans! Weer iets geleerd!

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: