i

Dit verhaal gaat over:

Tags:

Ode aan de Brabander: met 'zeer goed gedrag' belandt Gerard Prenen toch in het gevang

vertelde op 23 oktober 2018 om 09:00 uur

In 'Ode aan de Brabander' maken we tijd voor alle gewone mensen die Brabant hebben gemaakt tot wat het nu is. In deze aflevering kijken we naar Gerard Cornelis Prenen uit Den Bosch. Een goedmoedige muzikant en kleermaker uit de 19de eeuw die, zoals zoveel mensen in die tijd, de endjes niet aan elkaar geknoopt krijgt. En daardoor veelvuldig in de problemen komt.

Als Gerard in april 1849 in Den Bosch ter wereld komt, geeft zijn 28-jarige moeder Johanna aan niet te weten wie de vader is. Deze Johanna, een werkvrouw uit Gorinchem, probeert haar kostje bij elkaar te scharrelen in de Brabantse hoofdstad, maar zorgt ervoor dat haar zoontje wel naar de lagere school gaat. Dat is al best bijzonder te noemen. Een groot deel van de Bossche bevolking in die tijd kan het hoofd moeilijk boven water houden. Van de ongeveer 20.000 inwoners wordt ruim 45 procent van de gezinshoofden gerekend tot de sociale onderlaag. ‘Paupers’, worden ze genoemd.

Jong weduwnaar

Ook Gerard en zijn moeder behoren tot die onderlaag. In de liefde lijkt Gerard als jongeling zijn geluk te hebben gevonden. In 1876 trouwt hij met Maria Lucassen, in haar geboorteplaats Arnhem. 1877 Kan niet beter voor het jonge stel beginnen, want op nieuwjaarsdag wordt zoon Steven geboren. Het jongetje overlijdt echter al na een paar maanden. Een jaar later krijgen zij nog een zoon, die de namen van zijn vader krijgt. Het blijkt een gezond ventje maar dan is er opnieuw zware tegenslag voor Gerard: in 1881 overlijdt Maria, 33 jaar oud. Vader Gerard blijft als jonge weduwnaar achter maar zal nooit meer hertrouwen. Samen met zijn moeder en zijn driejarig zoontje verblijft Gerard enige tijd op verschillende plekken in Nijmegen, om vervolgens met z’n drieën naar Den Bosch te vertrekken. Vanuit daar gaan vader Gerard en zijn moeder naar Breda. Kleine Gerard gaat naar Arnhem om opgevangen te worden door de familie van zijn overleden moeder.

Los van alle zware persoonlijke verliezen heeft vader Gerard het duidelijk niet makkelijk. Al in 1879 komen we hem tegen in een andere penibele situatie: dan staat hij als ‘voorlopig aangehouden’ in het inschrijvingsregister van de gevangenis in Den Bosch. Er zullen nog heel wat aanhoudingen volgen, vaak omdat hij ‘landlooper’ of ‘passant’ is. Omdat hij nogal eens wordt opgepakt, is zijn uiterlijk ook meerdere malen vastgelegd. Daardoor krijgen we een aardig beeld van hem. 1 Meter 56 lang, breed voorhoofd, blauwe ogen, grote neus en kleine mond met een rond en gezond aangezicht.

Het leven op straat laat zijn sporen na. Later komt in zijn beschrijving te staan dat hij een litteken op z’n voorhoofd heeft, weer wat later trekt hij met zijn rechterbeen. Zijn borst en rug zitten vol littekens van kleine zweerwondjes. Nog later zegt hij niet meer (?) te kunnen schrijven. Als beroep geeft hij soms kleermaker op. Een andere keer komt hij ook weer als smid of 'reizend muzikant' in de boeken voor.

Weer op straat

Na de zoveelste aanhouding moet Prenen naar dwangkolonie Veenhuizen; de bekende heropvoedingskolonie in Drenthe. Aan het gedrag van Prenen ligt het niet, aan de economische omstandigheden des te meer. Want in de dikke stapel aanhoudingen zien we iedere keer terug dat Gerard rondzwerft, ‘zonder middelen van bestaan’. ‘Bij fouilleering bleek dat de beklaagde niets van waarde in bezit had’. Eenmaal weer terug uit Veenhuizen is er weinig voor de Bosschenaar veranderd en belandt hij net zo makkelijk opnieuw op straat, wéér moet hij zonder iets te makken zien rond te komen.

Armenzorg staat nog in de kinderschoenen, en is vaak afhankelijk van plaatselijke initiatieven en de kerk. Pas met de overgang naar de 20ste eeuw krijgt ook de overheid meer aandacht krijgt voor de arbeids- en leefomstandigheden van de arme onderlaag. Daar heeft Gerard weinig meer aan.

In het Geheim Register van Ontslagen Gevangenen lezen we dat Gerard heeft gestolen en daarom is veroordeeld tot drie jaar kruiwagenstraf. Een fysiek zware straf; in de oudste druk van Van Dale (1872) wordt dat omschreven als ‘eene straf, waarbij de misdadiger, met zware ballen aan zijne voeten, gedwongen wordt om zwaar geladen kruiwagens te vervoeren’. In dit Geheim Register werden foto’s en persoonsgegevens bewaard van gevangenen die in het algemeen gevaarlijk werden geacht, maar ook van ‘draaideurcriminelen’, zoals Gerard. En zo kunnen we deze rondzwervende muzikant/smid/kleermaker in de ogen kijken. Op dat moment is hij 33 jaar en hij zal nog menigmaal in aanraking komen met justitie.

De Bosschenaar blijkt overigens ook in Veenhuizen een modelgevangene: “Zijn gedrag in de gevangenis was zeer goed. Hij was magazijnknecht en hij kan schrijven”, wordt genoteerd als hij weer op vrije voeten komt. Zo struikelt Gerard door het leven, om op zijn 70ste in Den Bosch te overlijden.

“Delict”

Dat hij zo veelvuldig in de boeken staat als crimineel zegt niet zoveel over Gerard als mens, als wel veel meer over het zware leven in Brabant in de 19de eeuw. De strafvonnissen op onze website spreken in feite voor zich: bedelarij, smokkelarij en stroperij staan in die jaren veelvuldig genoemd als “delict” waaraan mannen en vrouwen zich schuldig maken. Door de zware leefomstandigheden glijden steeds meer mensen af naar de rafelranden van de samenleving. Gerard Cornelis Prenen is één van hen. Tijd om ook deze Brabanders voor het voetlicht te brengen. 

Van Lydia Prenen ontvingen we de volgende indrukwekkende foto's en illustraties:

(scroll verder naar beneden om alle afbeeldingen te kunnen zien)

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (8)

Lydia Prenen zei op 12 juli 2019 om 20:15 uur

Droevig verhaal, doch mooi geschreven.
Het leven kon zeer hard zijn, ook voor kleine misdadigers, die soms uit noodzaak op het slechte pad geraakten. Wat een verschil met de wereld van nu waar veel te veel mag en kan.
Het doet me wel wat dit alles te lezen, want Gerard Cornelis Prenen zijn Grootvader, Henricus Prenen, en mijn Overgrootvader, Laurent Prenen, waren broers.
Vriendelijke groeten

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 15 juli 2019 om 09:23 uur

Ah Lydia, veel dank voor je berichtje! Ik kan me voorstellen dat je een dergelijk verhaal met heel andere ogen leest, als het je familie betreft. Kende je het verhaal? Of weet je meer over de omstandigheden waaronder ook je overgrootvader heeft geleefd?

Lydia Prenen zei op 16 juli 2019 om 13:02 uur

Hallo Marilou,
Dank voor uw reactie op mijn bericht.
Via een website, ik weet helaas niet meer welke want het is lang geleden, was ik reeds te weten gekomen dat Gerard Cornelis Prenen wegens landloperij in de gevangenis had gezeten, maar ik wist weinig of niets over zijn leven, dankzij jou weet ik nu meer over hem en zijn gezin, mijn dank hiervoor.
Zelf weet ik niet zoveel over mijn overgrootvader Laurens Prenen, ik denk wel dat ik een foto van zijn huis heb, zal het eens opzoeken, en indien je interesse hebt kan ik het je doorsturen.
Groetjes uit Antwerpen
Lydia

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 16 juli 2019 om 16:24 uur

O heel graag, Lydia. Als je het goed vindt, dan plaatsen we de foto hierbij. Je kunt het mailen naar info@bhic.nl ovv Gerard Prenen

Bij voorbaat veel dank!

Lydia Prenen zei op 16 juli 2019 om 20:03 uur

Prima Marilou, Mijn e-mail is onderweg.
Groetjes
Lydia

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 17 juli 2019 om 12:39 uur

Hartelijk dank voor alle mooie afbeeldingen, Lydia. We hebben ze onder het verhaal gezet, indrukwekkend om te zien!

Lydia Prenen zei op 24 juli 2019 om 19:40 uur

Ook hartelijk dank aan jou Marilou, prachtig artikel, je hebt dat super gedaan,,,chapeau ;-)
Dit is een link naar mijn nieuwe website mèt stamboom :
https://lydiaprenen.be/
Groetjes
Lydia

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 26 juli 2019 om 15:36 uur

Bedankt voor je compliment en voor je link naar je nieuwe website, Lydia. Ik ga het doorgeven aan Marilou.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen

vertelde op 6 september 2017 om 11:00 uur

Ode aan de Brabander: kippen voeren is werk voor de boerin

vertelde op 28 november 2017 om 13:46 uur

Ode aan de Brabander: Martien de kapper

vertelde op 16 april 2018 om 11:18 uur

Ode aan de Brabander: Eene naarstige vrouw is de kroon van haar man