i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Oijen en Teeffelen
Tags:

Oijen en Teeffelen in vogelvlucht

vertelde op 23 april 2009 om 16:15 uur

De gemeente Oijen en Teeffelen, 1.382 ha groot, lag in het noordoosten van Noord-Brabant. Aan drie kanten stroomde de Maas erlangs en aan de landzijde grensde ze aan de gemeenten Lithoijen, Oss en Megen c.a. De gemeente ontstond in de Franse Tijd door samenvoeging van het Gelderse Oijen en het Megense Teeffelen. Op 20 september 1814 werd Oijen weer Brabants en sinds 1939 maakt het met Teeffelen deel uit van de gemeente Lith. Op 1 januari 2011 werd de gemeente Lith opgeheven en werden Oijen en Teeffelen toegevoegd aan de gemeente Oss.

De naam

Plaatsnamen met ‘ooi’ en ‘aai’ zijn talrijk in het rivierengebied. Letterlijk betekenen ze: bij het water gelegen. Vaak liggen deze plaatsen in of bij een bocht in de rivier. In het Brabantse Oijen zijn deze kenmerken duidelijk aanwezig. Het dorp wordt zelfs voor driekwart omspoeld door de Maas. Ook de naam ‘Teeffelen’, in het dialect ‘Teffelen’, heeft een natte oorsprong: ‘effa’ is water. "Teeffelen" is dus letterlijk "bij het water".

Gemeentewapen

Op 20 juli 1816 kreeg de gemeente Oijen en Teeffelen een gemeentewapen toegekend met de volgende omschrijving: Van lazuur (=blauw), beladen met 2 klimmende geaffronteerde (=naar elkaar toegewende) leeuwen, gescheiden door een paal; het wapen gedekt met het borstbeeld van een gemijterde bisschop, houdende een palm in de regter en den bisschopsstaf in de linkerhand, alles van goud.

Dit wapen combineert het wapen van de hertogen van Gelre uit het huis Gulik, maar dan in de rijkskleuren, en de parochieheilige, St. Servaas, eigenlijk zoals de oude schependomszegels van Oijen dat altijd gedaan hadden.

Het gemeentestempel uit de 19e eeuw laat zelfs alleen maar de H. Servaas zien, met kromstaf in de ene en een sleutel in de andere hand. Ook de ambtsketen van de burgemeester liet alleen maar Servaas zien. De palmtak in het wapendiploma moet op een vergissing berusten van degene die de ontwerptekening heeft gemaakt.

Oudste bewoning en ontwikkeling

De Brabantse Maaskant heeft vanouds sterke banden met machtige kerkelijke instellingen in het zuiden, zoals het Lambertuskapittel uit Luik, de Remigiusabdij uit Reims en de abdij van Sint-Truiden. Oijen had te maken met het kapittel van Sint-Servaas in Maastricht. Dat kapitel had in 1062 de "villa Oya" ofwel het domein Oijen in zijn bezit. In 1139 bestond er al een Oijense kerk, toegewijd aan Sint-Servaas.

Landgoederen en kerk kwamen in 1361 door verkoop aan Maria van Brabant, de vrouw van hertog Reinoud III van Gelre. Zij gaf in datzelfde jaar opdracht tot de bouw van een kasteel, liet munten slaan (illegaal!) en tol heffen op de Maas. Na haar overlijden in 1399 werden heerlijkheid en kasteel Gelders.

Naar de kerk of niet (en welke dan)

Tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) kwam Gelre, en dus ook Oijen, onder het Staatse gezag, terwijl het naburige Brabantse en Megense gebied nog onder de Spaanse koning bleven. De openbare uitoefening van de katholieke godsdienst werd in het Staatse gebied verboden en de Oijense kerk ging over naar de protestanten. Op den duur gebeurde hetzelfde in het kwartier Maasland van de Meierij van ’s-Hertogenbosch, maar niet in het graafschap Megen. Daar bleef de positie van het katholicisme onaangetast.

In het graafschap Megen lag ook het dorpje Teeffelen, redelijk hoog op een zandopduiking. Archeologische vondsten wijzen dan ook op een vrij continue bewoning sinds de IJzertijd. Kerkelijk hoorde Teeffelen bij Oijen, maar in de vijftiende eeuw had het dorp al wel een kapel, toegewijd aan de H. Antonius. Deze werd na de Elisabethsvloed van 1421 in gebruik genomen als parochiekerk en kreeg als patroon de H. Benedictus.

In de jaren 1657-1661 werd het gebouw vernieuwd en vergroot tot de huidige omvang. Hier gingen de katholieke Oijenaren in de zeventiende en achttiende eeuw een tijdlang naar de kerk. Pas in 1712 kwam er in Oijen een schuurkerk, mogelijk aan de Vlierstraat ter hoogte van de veerstoep.

1672 kennen we in Nederland als het Rampjaar. Dat gold zeker ook voor Oijen. Op 27 maart van dat jaar brandde onder andere het huis van secretaris Devenijns af. Deze bewaarde het dorpsarchief thuis en dat bleek fataal: alle stukken, ouder dan 1672, zijn verbrand. Het huis van Devenijns stond vermoedelijk in de Hamstrastraat, die ook wel – niet toevallig – de ‘verbrande straat’ wordt genoemd.

Het ontbreken van bewijsstukken leverde veel problemen op toen op grond van de Staatsregeling van 1798 de katholieken van Oijen hun kerk met bijbehorende bezittingen konden terugeisen. Uiteindelijk kwam men er toch wel uit. De protestanten konden in 1810, dankzij een subsidie van koning Lodewijk Napoleon, een nieuw kerkje bouwen aan het Boveneind. Het staat er nog steeds.

Onderwijs

Teeffelen had al omstreeks 1550, op kosten van de kerk, zijn eigen school: een kamer in de woning van de koster, die tevens schoolmeester was. In 1721 werd een apart schooltje aangebouwd. De leerlingen kwamen niet alleen uit het dorp, maar ook uit ’s-Hertogenbosch en Oss. Dat had ongetwijfeld te maken met de ‘status aparte’ van het graafschap Megen: ouders uit de Meierij konden hier hun kinderen katholiek onderwijs laten volgen. Het schooltje heeft bestaan tot 1885, toen meester Willem Dijkhoff een betrekking aanvaardde in Lithoijen en zijn leerlingen meenam.

Henricus van Geffen was conrector van de Latijnse school te Gemert, voordat hij in 1696 pastoor van Teeffelen werd. Tijdens zijn langdurige pastoraat (tot 1726) zette hij zijn onderwijsactiviteiten voort in de pastorie. Er zijn tenminste 17 “Teffelse” gymnasiasten bekend, afkomstig uit de wijde omgeving.

Water en dijken

Omdat Oijen een voor driekwart gesloten dijkring vormde, ligt het voor de hand dat het waterschapsbestuur van De Polder van Oijen hier een belangrijke rol vervulde, zeker zo belangrijk als het ‘gewone’ dorpsbestuur. Gemeente en polder deelden er sinds 1854 zelfs de voordeur.  Het gebouwtje aan de Oijense Bovendijk stond echter bekend als "polderhuis", waarschijnlijk omdat de polder het grootste gedeelte van de bouwkosten had gedragen. In 1919 werd verhuisd naar het monumentale pand aan de Oijense Bovendijk 2, waar de overleden burgemeester Van Amstel had gewoond. In Oijen mag dan veel gesloopt zijn, het ‘polderhuis’ en het laatste raadhuis hebben in ieder geval de 21e eeuw gehaald.

Bevolkingsontwikkeling

In het begin van de negentiende eeuw telde Oijen 550 inwoners. Dat aantal groeide gedurende de decennia daarna tot 736 in 1850. Daarna trad een stagnatie op: in 1900 werden slechts zeven personen méér geteld. De twintigste eeuw vertoonde een steeds duidelijker groeicurve: van ruim 800 in 1950 via ruim 1970 naar 1.130 in 2008.

Teeffelen was een heel stuk kleiner: in 1850 woonden er 82 personen. Ook hier valt tussen 1850 en 1900 een stagnatie op: van 82 naar 84. Nadien liep de curve omhoog: van 1950 via 245 in 1970 naar 288 in 2008.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (19)

Bart Gevers zei op 7 maart 2011 om 13:46 uur

mijne heren,
is het u ook bekend hoeveel inwoners er waren in Oijen in 1650-1700?-1750
gr Bart Gevers

Mariët Bruggeman bhic zei op 14 maart 2011 om 11:28 uur

Beste Bart,
in het archief van het Dorpsbestuur van Oijen en in dat van de Schepenbank van Oijen zitten geen overzichten van aantallen inwoners. Wél zijn er diverse verpondingskohieren bewaard gebleven, waarin in ieder geval de aantal huizen vermeld staan.
Je kunt deze archiefstukken inzien bij het BHIC, locatie 's-Hertogenbosch.

Wesley zei op 8 januari 2013 om 11:47 uur

Vanaf wanneer bestond Teeffelen?

Mariët Bruggeman bhic zei op 14 januari 2013 om 14:59 uur

Beste Bart,
Teeffelen als woonplek bestaat al vanaf ca 700 vC, maar het dorp met de naam Teeffelen wordt, voorzover bekend, voor het eerst vermeld in 1303.
Met vriendelijke groeten,

Maurice Roefs zei op 16 januari 2013 om 18:33 uur

Beste Bart,

Ik ben bezig met het opstellen van een bevolkingsoverzicht van Oijen anno 1750. Ben daar al een aardig eindje mee gevorderd, maar het is nog niet af.

Ik heb daarvoor het gehele doopboek (zowel RK als NG) systematisch uitgewerkt, net als het trouwboek (RK). En uiteraard de overlijdensboeken RK en NG).
Nu ga ik (binnenkort) aan de slag met de akten uit het rechterlijk archief. En wil ik ook nog het NG trouwboek doornemen, maar die staat (jammer genoeg) niet op de site van het BHIC, dus daar moet ik een keer voor naar het archief ...

Dus: ik ga op termijn het antwoord op je vraag geven wat betreft het jaar 1750. Ik denk er dan overigens aan om dat in een of andere vorm te publiceren.

Vriendelijke groet,
Maurice Roefs (Grave)
www.mauriceroefs.nl

Marianne van der Putten zei op 13 juni 2013 om 10:26 uur

Mijn voorvader was Johannes Lagarde, burgemeester van Oijen Teeffelen van 1846 tot 1863. Zijn er afbeeldingen van hem?
groet
Marianne van der Putten

Marilou Nillesen bhic zei op 13 juni 2013 om 13:05 uur

@Marianne: Een snelle zoektocht door het archief heeft niets opgeleverd. Voor de zekerheid heb ik even bij onze regiohistoricus Henk Buijks geinformeerd. Henk vertelt dat de eerste foto's van Lith en omgeving dateren van eind negentiende eeuw. Ik vrees dat je voorvader daardoor niet op de gevoelige plaat is vastgelegd.

Maar mocht iemand wél ooit een afbeelding hebben aangetroffen, laat het dan zeker weten. Het spreekt voor zich dat we jou, Marianne, dan ook op de hoogte houden.

Josee van Beek zei op 16 oktober 2018 om 21:04 uur

Ook ik zoek foto’s van mijn voorouders, de protestante familie van der Kaaij.
Een was er onderwijzer in Oijen, is daar nog iets over te vinden?
Mvg. Josee van Beek

Josee van Beek zei op 17 oktober 2018 om 16:01 uur

Ik heb de heemkundekring aangeschreven, hoop dat ze het familieverhaal van de fam. van der Kaaij kunnen terugvinden, alvast bedankt!

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 17 oktober 2018 om 19:51 uur

Even voor de duidelijkheid: als je gegevens zoekt over de stamboom van de familie van der Kaaij, dan kun je via onze website terecht. Ook zou je, afhankelijk van de periode waarin je zoekt, kunnen zoeken in de archieven van de gemeente Oijen (via onze website is de inventaris in te zien) naar b.v. de benoeming van de onderwijzer Van der Kaaij.

Josee van Beek zei op 17 oktober 2018 om 20:42 uur

Hoe kom ik bij jullie archieven?

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 18 oktober 2018 om 09:55 uur

Via deze link kun je zoeken binnen onze archieven: http://www.bhic.nl/onderzoeken/archieven
Mocht je hulp nodig hebben, dan kun je ons natuurlijk altijd inschakelen, via de mail, telefoon of chat.

Ben van Dijk zei op 22 september 2019 om 22:00 uur

Als Werkgroep Historisch Alphen aan de Maas zoeken wij informatie over burgemeester J. Lagarde (burgemeester van 1846-1863). Op de site drimble.nl wordt het huis Oijens Bovendijk 1 getoond met de vermelding van de gedenksteen die daarin nog zichtbaar is. Daarop staat "Lagarde burgemeester". Ligt het dan niet voor de hand dat dit Gemeentehuis als woning door hem is gebouwd in zijn ambtsperiode? In de lijst van rijksmonumenten in Oss is dit gebouwd in Ambachtelijk-Traditionele stijl rond 1885. Heeft iemand hierover nadere informatie?

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 27 september 2019 om 16:11 uur

Hallo Ben, bedankt voor je berichtje. Mijn collega Mariët heeft wat kadastraal onderzoek gedaan. Aan de hand van jouw gegevens kom je uit op kadasternummer D798, daarvoor was dat A815. En A815 is in 1854 van publieke weg ‘raadhuis en poldermagazijn’ geworden. Toen eigendom van de gemeente en de polder van Oijen en Teeffelen. Ik heb het hulpkaartje van deze nieuwe situatie bij deze mail gevoegd. En ook een scan van artikel 749, hierop kun je zien van wie het is en wanneer het gebouwd zou moeten zijn.



Mariët voegt er aan toe dat je natuurlijk altijd langs kunt komen om dit onderzoek op je gemak te komen doen, dan zie je ook alle tussenstappen. In de inventaris van het archief van het gemeentebestuur van Oijen en Teeffelen is niet direct iets vinden over de bouw van het raadhuis. Maar dit moet vast in de notulen of in de verslagen zijn vastgelegd. Kun je hiermee uit de voeten?

Ben van Dijk zei op 27 september 2019 om 19:05 uur

Mijn complimenten voor al het werk wat jullie uitvoeren voor een reactie! Ik denk dat inderdaad in de Raadsverslagen (misschien is er ook nog een brievenboek van de burgemeester) van de gemeente Ooijen en Teeffelen iets meer terug te vinden is of burgemeester J. Lagarde daar ook woonde. In het bevolkingsregister van 1826 vind ik als zijn adres dijk 93, in 1830 verandert dat in dijk 90 en nog later is het dijk 104. Ik weet niet of zo te achterhalen is waar zijn huis stond.
Maar wat ik ook in mijn opmerking wou aangeven: dit huis met de gedenksteen, volgens lijst van monumenten van de gemeente Oss gebouwd in 1885, is toch tientallen jaren ouder (gebouwd in 1854 tijdens de periode waarin Lagarde burgemeester was)? Wordt zo'n lijst ook wel eens aangepast?

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 30 september 2019 om 09:49 uur

Hallo Ben, dank voor je aardige woorden (die stuur ik door naar Mariët ;)

Even terug naar je vraag: bedoel je dat de lijst van monumenten wordt aangepast, in de zin van dat er gebouwen worden toegevoegd? Of dat jaartallen van bouwwerken worden bijgesteld?

Ben van Dijk zei op 30 september 2019 om 10:17 uur

Goeie morgen Marilou,
Ik bedoel het laatste: als uit stukken blijkt dat een gebouw op die lijst waarschijnlijk veel eerder is gebouwd zou aanpassing voor de hand liggen denk ik.

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 30 september 2019 om 11:05 uur

Ah, op die manier, Ben. Dat lijkt me aannemelijk ja. Of dat er in ieder geval een actuele lijst wordt gemaakt. Als je hier klikt, zie je dat de lijst voor het laatst in 2014 is aangepast:

http://rijksmonumenten.nl/monument/516581/gemeentehuis;-dijkhuis/oijen/

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: