skip naar content skip naar hoofdnavigatie spring naar service navigatie
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Marte Stoffers
Marte Stoffers Bhic
Menu
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Marte Stoffers
Marte Stoffers Bhic

Oostenrijkse kinderen opgevangen na de Eerste Wereldoorlog

De vele reacties op de verhalen ‘De Oostenrijkse bleekneusjes van Pater van der Bom’ van Cor Kerstens en ‘De laatste kindertrein’ van Gerard H.A.A. de Bie brachten Herman van Woerkens ertoe de geschiedenis van de opvang van Oostenrijkse kinderen aan het eind van de Eerste Wereldoorlog te schetsen. In een uitgebreidere versie geeft hij tips voor mensen die op zoek zijn naar informatie over de afkomst van deze pleegkinderen.

Opvang van Oostenrijkse ‘bleekneusjes’

Voor mijn familie schreef ik een boek over de Oostenrijkse pleegkinderen. Reden: mijn overleden moeder was een van hen. Helaas is er over de periode waarin de pleegkinderen naar ons land zijn gekomen, grofweg tussen 1917 en 1924, weinig informatie bewaard gebleven.

Op 10 augustus 1917 is op initiatief van Pater van der Bom een eerste groep van 24 Weense meisjes naar ons land gekomen voor enkele weken. Op 25 september 1917 gingen zij weer terug. Een goed jaar later, op 17 juli 1918, arriveerde een tweede trein met 320 Weense kinderen (volgens de Reichspost van 16 juli 1918, een Weense krant, 360). Deze reis was georganiseerd door een andere Nederlandse priester, Pater Benedikt Verzet. Dit was het begin van de ‘Oostenrijkse actie’, zoals het Nederlandsch Roomsch-Katholiek Huisvestings Comité de periode van opvang heeft genoemd.

’s-Hertogenbosch 17 juli 1918: Aankomst eerste kindertrein (Foto: A.C. Verhees)
’s-Hertogenbosch 17 juli 1918: Aankomst eerste kindertrein (Foto: A.C. Verhees)

Verzuiling

In een tijd van verzuiling was het niet zo verwonderlijk dat er allerlei initiatieven op touw werden gezet om tijdens en na de Eerste Wereldoorlog hulp te bieden aan vluchtelingen en meer speciaal aan kinderen. Nederland kon dit doen omdat ons land neutraal was gebleven. Behalve Nederland waren ook andere landen hierin actief. Om wildgroei in de opvang van pleegkinderen te voorkomen werd in november 1919 door de overheid besloten dat landelijk slechts drie comités zich mochten inzetten voor de opvang:

  • Voor katholieke kinderen – het Nederlandsch Roomsch-Katholiek Huisvestings Comité uit ’s-Hertogenbosch;
  • Voor andersdenkende kinderen – het Algemeen Nederlandsch Comité tot hulpverleening aan noodlijdend Oostenrijk (ANCO). Voorheen beter bekend als het Centrale Comité te Amsterdam;
  • Voor Joodse kinderen – het Centraal Comité voor de verpleging van Joodsche kinderen te Amsterdam.

In dit verhaal beperk ik mij voornamelijk tot de opvang van katholieke Oostenrijkse kinderen.

Het Nederlandsch Roomsch-Katholiek Huisvestings Comité uit Leiden en later ’s-Hertogenbosch

Het Nederlandsch Roomsch-Katholiek Huisvestings Comité was oorspronkelijk opgericht in Leiden. De activiteiten van het Centraal Comité, zoals de naam destijds was, richtte zich vanaf de oprichting op 26 september 1914 in eerste instantie op de opvang van Belgische kinderen. Het was gevestigd aan de 3 Oktoberstraat in de stad.

Op initiatief van het echtpaar A.P.K.H.J. (Arnold Peter Karel Herman Jozef) Kellenaers en zijn vrouw A.H.J. (Anna Henriette Josephine) Kellenaers-Damerau uit die stad werden op 30 november 1914 een veertiental kleintjes opgehaald uit Antwerpen (Bron: Leidsche Courant, 1 dec. 1914). Zij zochten voor hun actie steun bij de Bossche priester A.F (Arnold Frans) Diepen, later bisschop van ’s-Hertogenbosch, maar toen nog bisschoppelijk onderwijsinspecteur. Er zouden nog vele Belgische vluchtelingen volgen. De volgende actie was de opvang van Duitse kinderen, maar dit stuitte begrijpelijkerwijs op veel maatschappelijk verzet.

Registratie van de kinderen (bron: KDC)
Registratie van de kinderen (bron: KDC)

Het erevoorzitterschap van dit eerste Centraal Comité was in handen van de Commissaris van de Koningin (Gouverneur) in Limburg, jonkheer Mr. G.L.M.H. (Gustave) Ruys de Beerenbrouck. Pater Diepen werd de eerste president (voorzitter) van het bestuur. De Katholieke Sociale Actie (KSA) zorgde voor de propaganda.

In 1917 verhuisde het Centraal Comité vanuit Leiden naar ’s-Hertogenbosch en kreeg een nieuwe naam: ‘Nederlandsch Roomsch-Katholiek Huisvestings Comité’. Het hoofdkantoor werd gevestigd aan de Zuid-Willemsvaart 163 in de stad. De heer Kellenaers nam op 5 april 1917 ontslag en tot directeur van het nieuwe bureau werd gekozen Jos. (Josephus) van Mackelenbergh, een ondernemer die samen met zijn broer een winkel in ijzerwaren runde aan de Hinthamerstraat 129 -131.  Hij vervulde de functie in de avonduren én onbezoldigd. Het dagelijks bestuur bestond uit de volgende personen:

  • Mgr. H. van de Wetering, Aartsbisschop van Utrecht –  Beschermheer
  • Jhr. Mr. C.L.M.H. Ruys de Beerenbrouck, oud-Commissaris van de Koningin in Limburg – Erevoorzitter
  • Mgr. A.F. Diepen, Bisschop van ’s-Hertogenbosch – Voorzitter
  • Mgr. C.C. Prinsen, Pastoor van de Sint-Jacobusparochie te ’s-Hertogenbosch – Wnd. Voorzitter
  • Jos. van Mackelenbergh, Ondernemer te ’s-Hertogenbosch – Directeur
  • F.K.M.M. Noyons – Secretaris
  • J. Pastoor – Penningmeester
  • Eugène Goulmy, Directeur sigarenfabriek Goulmy & Baar te ’s-Hertogenbosch – Bestuurslid

Het Nederlandsch Roomsch-Katholiek Huisvestings Comité zocht vooraf de pleegouders uit waar de uit Oostenrijk afkomstige ondervoede pleegkinderen, die ouder waren dan 6 jaar, voor een periode van minimaal 6 weken werden geplaatst om in Nederland op verhaal te komen en aan te sterken.

Vertrek uit Wenen (bron: Katholieke Illustratie)
Vertrek uit Wenen (bron: Katholieke Illustratie)

In eerste instantie richtte deze actie zich op het platteland in Brabant. Met name dr. G.M. Kusters uit Tilburg, secretaris van de Noord-Brabantse Christelijke Boerenbond (NCB), de Roomsch Katholieke Vereeniging van den boerenstand voor de bisdommen ’s-Hertogenbosch en Breda, is hiertoe de grote initiator geweest. Later werden door het land sub-comités opgericht die lokaal op zoek gingen naar pleegouders. Helaas werden de kinderen vanwege hun kortstondige verblijf niet ingeschreven in het bevolkingsregister of bijgeschreven op gezinskaarten. Daardoor zijn de gegevens over hen moeilijk te achterhalen.

Laatste kindertrein

’s-Hertogenbosch 15 mei 1924: Vertrek laatste kindertrein naar Oostenrijk (Foto: A.C. Verhees)
’s-Hertogenbosch 15 mei 1924: Vertrek laatste kindertrein naar Oostenrijk (Foto: A.C. Verhees)

In 1924 vertrok de laatste kindertrein terug naar Oostenrijk. De drie comités hadden er samen voor gezorgd dat ruim 65.000 kinderen een verblijf in Nederland werd geboden, waarvan er 28.523 door het NRKHC werden geplaatst in Nederlandse pleeggezinnen. Van hen keerden er uiteindelijk 329 niet terug naar hun ouders in Oostenrijk en groeiden op onder betere omstandigheden bij pleegouders in Nederland. Mijn moeder was een van hen.

In de uitgebreide versie van dit verhaal geeft Herman van Woerkens tips over het zoeken naar informatie over de pleegkinderen.

Klik hier om het hele verhaal te lezen

Reacties (15)

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 6 november 2021 om 17:38
Bedankt voor deze goede verwijzing, Rini, da's inderdaad een mooie leestip!
Jet Sloof zei op 28 maart 2023 om 13:31
Ik vond drie oude ansichtkaarten van Wenen, gestuurd aan Dhr.B.F. Sloof ( mijn opa) van Mizzi Bartosch aan haar zus Steffi Bartosch, die bij mijn grootouders verbleef in juni,juli en augustus 1920. Mijn grootouders hadden zelf 5 kinderen, dus er kon er vast nog één bij. Het intrigeerde mij omdat ik zelf jarenlang in Wenen heb gewoond.
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 28 maart 2023 om 20:15
Dag Jet, bedankt voor je berichtje, en wat leuk! Begrijp ik het goed dat de ansichtkaarten uit 1920 komen? En wat een toeval dat je zelf in Wenen bent beland. Is Bartosch een veel voorkomende achternaam?

(en als je het leuk vindt om de ansichtkaarten te delen, mail ze dan naar info@bhic.nl ovv Oostenrijkse kinderen)
Jet Sloof zei op 29 maart 2023 om 13:58
Dag Marilou, Ja de ansichtkaarten zijn echt uit 1920 met een heel mooi handschrift! Als ik dit geweten had in 1975-1985 ( de tijd waarin ik in Wenen woonde) was ik zeker op zoek gegaan naar Steffi Bartosch en haar familie! Als ik wat hulp heb van een computertechneut zal ik de ansichtkaarten met bhic delen. vriendelijke groet, Jet.
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 29 maart 2023 om 16:57
Dat snap ik, Jet! Dat prikkelt de nieuwsgierigheid :)
Hopelijk gaat het lukken met de ansichtkaarten, we zien het mailtje graag tegemoet.

Alvast dank voor de moeite!

Marilou, BHIC
Aart zei op 5 augustus 2023 om 10:11
Dit is voor mij een bijzonder lezenswaardig verhaal over kinderen uit Wenen die in de jaren twintig per trein naar Den Bosch komen. In de jaren zestig haalde de Bossche Stichting “Mensen in Nood” namelijk ook kinderen uit Wenen naar Noord-Brabant (maar dan voor een tweetal maanden vakantie bij gastgezinnen). Wij hebben als gezin 2 zomers een Weense jongen te gast gehad. Zijn jongere zusje was bij een gastgezin in de Rijnstraat ondergebracht (om de hoek bij ons). Na meer dan vijftig jaar is het verloren gegaan contact hersteld. Binnenkort komt hij naar Nederland. Rondje Den Bosch is onderdeel van het bezoekprogramma. Met natuurlijk een foto op het NS perron waar hij destijds werd ontvangen.
Lisette Kuijper
Lisette Kuijper bhic zei op 10 augustus 2023 om 14:47
Hartelijk dank voor je verhaal, Aart! Wat bijzonder dat jullie elkaar na al die tijd gaan zien. We zijn benieuwd wat hij zich nog kan herinneren aan zijn verblijf in Brabant. Alvast een fijne tijd gewenst!
Lizbeth van Hoof zei op 5 januari 2024 om 23:37
Hallo, ik vond in het foto album van mijn grootmoeder een foto van een evacué waarschijnlijk met de naam Gretha. Ze kwam uit Wenen. Waarschijnlijk rond 1919-1920. Mijn grootmoeder woonde destijds in Standaardbuiten. Ik zou graag willen weten hoe ik meer informatie zou kunnen krijgen over dit evacueetje
Norah zei op 6 januari 2024 om 12:31
Je zou eens kunnen zoeken onder www.westbrabantsarchief.nl

Hier valt Standdaarbuiten onder. Dan op naam van je grootmoeder/overgrootouders bij bevolkingsregisters. Misschien staat dit meisje erbij vermeld...
Mvg.
Gerrit-Jan van Drunen zei op 12 januari 2024 om 21:07
Beste Lizbeth van Hoof,

Na wat zoekwerk kwam ik uit bij de volgende hyperlink:

https://www.ru.nl/kdc/bladeren/archieven-thema/subpagina-archieven-thema/caritas-maatschappelijk-werk/archieven/archieven_van/stichting-mensen/

Het onderstaande is het eerste gedeelte van de bewuste pagina.
Stichting Mensen in Nood.
Het archief bevat stukken van het Nederlandsch Roomsch-Katholiek Huisvestingscomité, van de Stichting Mensen in Nood en van de Vereniging voor Katholieke Kinderuitzending.
De ruim 13.000 dossiers die betrekking hebben op de projecten van Mensen in Nood in de periode begin jaren zeventig tot en met medio jaren negentig zijn beschreven in een apart archief, MINP, Mensen in Nood - projectdossiers.

Het archief van het centraal bureau was slecht geordend, zeker het gedeelte dat be­trekking had op het Nederlands RK Huisvestingscomité. Complex was het gedeelte uit de periode 1945 en 1961, de periode waarin het comité op zoek was naar een nieuwe en duidelijke identiteit
Lizbeth van Hoof zei op 13 januari 2024 om 13:42
Dank! Ik ga idd maar eens in de bevolkingsregisters kijken. Verder biedt de Heemkring misschien nog aanknopingspunten. Zijn er ook mensen die via Facebook gepoogd hebben nazaten van de evacuées te vinden?
Nel Hagens zei op 25 februari 2024 om 14:36
Ook mijn moeder is een van de kinderen die in Wenen op transport gezet is naar mijn weten in 1919 ze was toen 4 jaar! Ik zou zo graag willen weten of er iets over haar in het archief staat.
Norah zei op 25 februari 2024 om 17:01
Dag Nel,

Je zou eens kunnen zoeken op de site die dhr. G.J. van Drunen doorgaf, j.l. 12 jan.
Gerrit-Jan van Drunen zei op 25 februari 2024 om 21:38
Beste lezer,

Bent u op zoek naar verhalen over de DE HONGAARSE KINDERTREINEN, een levende brug tussen Hongarije, Nederland en België na de Eerste Wereldoorlog?
Zoja, dan is er in 2020 het volgende boekje verschenen:
DE HONGAARSE KINDERTREINEN onder redactie van Maarten J. Aalders, Gabor Pusztai en Orsolya Rethelyi.
het bestelnummer is ISBN 978 90 8704 8471.

Ik hoop dat ik jullie hierbij behulpzaam te zijn geweest.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:
Geef mij een andere som.