i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Uden
Periode: 1940 - 2017
Tags:

Petroleum voor verlichting, verwarming en ‘aanwezigheid’

vertelde op 20 november 2017 om 11:06 uur

In de oorlogsjaren werd het gebruik van elektriciteit gerantsoeneerd, wat voor vader die krachtstroom gebruikte, ongelegen kwam. Wij draaiden daarom handmatig de riemschijf van wasmachine en slijpsteen. Ik herinnerde me de petroleumlamp van de foto zoals die in den herd aan het groene balkenplafond boven de keukentafel hing.

In de  goeikamer hing luxere verlichting met een melkachtige, porseleinen kap, in hoogte verstelbaar. M’n broer kwam met de lamp op de foto aandragen. Voor mij een uitdaging om hem te restaureren. De roestige kap schilderde ik aan de bovenzijde groen, zoals de vroegere, groen geëmailleerde kappen. De 70 centimeter hoge lamp werd nauwelijks gebruikt tijdens de (zomer)maanden dat we den herd bewoonden: men stond bij dageraad op en ging naar bed wanneer het donker werd.

Op de regelknop voor de katoen stond de merknaam: Augusta Brenner. Voor informatie reisde ik per trein naar Leeuwarden. Aan de Westerplantage is de ijzerwarenzaak van Auke Rauwerda, met zelfs een showroom van olielampen.

Auke begon in 1932 een winkel met klompen en schoonmaakartikelen, later links en rechts uitgebreid met de aangrenzende panden. Het deed me qua inrichting denken aan m’n kinderjaren wanneer we door vader naar een ijzerwarenzaak werden gestuurd en aan zaken zoals we die later ook in Franrijk aantroffen: artikelen per stuk.

Het leek wel een museum! Uitgesleten trapjes, krakende houten vloeren en het personeel wist precies in welk kamertje of hoekje het gevraagde artikel opgeslagen lag.

Het ontbrekende onderdeel voor de petroleumlamp, het ‘tafeltje’ of vlamverdeler, was zoals vele onderdelen op voorraad. Ik ontdekte een naambordje in het Fries voor thuis op de toiletdeur: ‘Húske’; ongeveer zoals het Ujes. Wat jammer dat de winkel gaat sluiten!

In Uden zag ik in de jaren veertig nog een spoorwegman ’s avonds op de fiets, die de seinpaal beklom om een brandende olielantaarn te plaatsen. In het dorp hadden we vroeger de lantaarnaanstekers, in de kerk was er de koster voor de kaarsen. In Brabant werd petroleum brom- of bronolie genoemd, nu kiezen we “reukloze lampenolie”. Bij het aansteken bemerkte ik het doel van het lampenglas.

Ook tijdens het kamperen was de petroleumlamp onze verlichting. M’n schoonvader had iets staan, waarvan ik dacht dat het petroleum was, en ik nam daar wat van mee. M’n echtgenote kreeg het in de tent wel heel benauwd, achteraf bleek ik terpentine te hebben gepakt; het had dezelfde geur!

Later gebruikten we de lamp als vochtverdrijver, vocht maak je koud. Voor verlichting gebruikten we de accustroom van de auto, voor het koken de primus, een petroleumvergasser van BAT.

De meeste gezinnen beschikten over een petroleumstelletje, op zaterdag stond urenlang ergens in een achterkeukentje het bouillonvlees te trekken. Bij ons ontbrak zo’n kooktoestel, wij hadden alleen vlees van òns vèrke.

In de Godslamp van de katholieke kerk stopt men tegenwoordig in plaats van de prijzige olie een noveenkaars in de lamp, aan drie kettingen opgehangen in de directe omgeving van het Tabernakel.

Op Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Paaszaterdag is het tabernakel leeg, het Sacrament afwezig, de deurtjes staan open en de rood uitstralende lamp gedoofd.

Petroleum was ooit een veel gebruikt artikel, waar tegenwoordig weinig vraag meer naar is.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (8)

Annemarie van Geloven
Annemarie van Geloven bhic zei op 21 november 2017 om 11:56 uur

Weer een leerzaam verhaal, Rini! Maar met die terpentine, dat is goed afgelopen..

F. van der Leest zei op 24 november 2017 om 19:14 uur

Later kwamen er lampen op benzine deze werden na het vullen opgepompt waardoor het ontstane gas via een gloeikousje ontsnapte en dan bij ontbranding fel wit licht gaf. Deze lampen gebruikte men vooral bij de kippen om in de winter de dag te verlengen.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 25 november 2017 om 23:00 uur

Het petroleumstelletje herinner ik me vooral van bij m'n oma als we daar op zondagmiddag mochten blijven eten dan stond daar altijd wel iets [meestal soep] op te 'trekken' (= urenlang warm houden om meer smaak in de soep te krijgen).
F. van der Leest. In de jaren '60 & '70 hadden wij ook een lamp met zo'n 'kousje' met een gasbusje er onder in het tuinhuisje achter in de tuin. Ze werden en worden misschien nog wel op campings gebruikt.

Rini. zei op 26 november 2017 om 22:08 uur

In Uden was aan de Hoevenseweg, De Automaat, gevestigd van Rotterdamse ‘Automaat Olie Maatschappij.’ Een man in bedrijfskleding met pet en merknaam, vente met paard en karretje langs de deur.
Jongens op school hadden stripboekjes met verhalen over de Automaat,
toen ik de man er na vroeg, kreeg ik een snauw, ‘van geef maar beter weer’
Ik kon het ook niet helpen dat het opdat moment zo’n slecht weer was!
M’n vader verrichtte in 1933 een reparatie van fl. 40.00 aan de wielen.

F van der leest zei op 26 november 2017 om 23:01 uur

De slogan was, hoe jan tomaat groot en sterk zijn moeder hielp bij het keukenwerk.

Rini. zei op 8 februari 2018 om 08:46 uur

En het woordenboek 1884 van J. van Dalen typeert de Spaarlamp
als, een lamp die weinig olie verbrandt.

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 8 februari 2018 om 15:14 uur

Op de online versie van Van Dale vind je inmiddels dit:

http://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/spaarlamp#.Wnxa2MZLOwQ

Toch net weer iets anders ;)

Rini de Groot. zei op 20 augustus 2019 om 07:09 uur

Godslamp (1862) in de St. Odulphuskerk van Best.
Links in de kapiteel uitgehouwen portret van bouwpastoor Van der Velden.
Met wijnranken en druiventrossen.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen

vertelde op 3 februari 2010 om 13:34 uur

De laatste petroleumlamp

vertelde op 3 september 2010 om 08:40 uur

De komst van electrisch licht!

vertelde op 20 november 2017 om 13:14 uur

In Lithoijen gaat een lichtje branden