i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Uden , Eindhoven
Tags:

Te laat ontdekt berkenhaarwater

vertelde op 7 maart 2017 om 09:22 uur

In het Eindhoven Museum worden allerlei experimenten gedaan. Ik bestudeerde een tiental jaar geleden de sapstroom van berkenbomen, een jaarlijks terugkerend verschijnsel van enkele weken. Voor een proefneming is het nu het moment. Berkenhaarwater (voor mij nu te laat) werd vroeger, maar ook nu nog in de kapsalon gebruikt.

De berk wordt voor veel doeleinden gebruikt en is voor mij daardoor de interessantste boom. Tussen de vorst en het verschijnen van de bladeren is de opgaande sapstroom zicht- en meetbaar. Proeven bewezen dat de stroom aan de noordzijde hoger was en tijdens de vorstperioden normaal doorgaat. Voor kinderen is de ruis hoorbaar door hun oor op de stam te leggen, maar zelfs met een stethoscoop geldt dat niet meer voor mij.

De opstijgende sapstroom is aantoonbaar. Op 5 maart 2011 had ik in Uden een druk van 2,5 atmosfeer en binnen 20 minuten een 0,5 literflesje met berkenwater gevuld. Het tappen van de sapstroom, voor de meesten onbekend, wil ik aan iedereen in de natuur tonen en zelfs laten proeven. De verkregen druk is vergelijkbaar met de maximale druk op de CV-ketel, of voor autobezitters met bandendruk.

De smaak van berkenwater is vergelijkbaar met kraanwater, in de koelkast beperkt houdbaar. Aan Berkenhaarwater is alcohol toegevoegd. Voor de textielgroep van het Eindhoven Museum verzamelde ik bladeren van de Betula Utilis, dit blad geeft bij het wolverven een gele kleur.

Berkenwater heeft een laag suikergehalte en is geschikt om wijn van te maken. Bij een experiment wilde ik het indikken zoals in Canada gebeurt met sap van de suikeresdoorn. Verhit op een houtvuur, laat het water verdampen en hou suikersiroop over. Het proces is moeilijk regelbaar en het sap raakte regelmatig aan de kook, waarmee ook de suiker verdween.

In ons achterhoofd zijn het allemaal experimenten. De verkregen suikers, fructosen, zijn geen dikmakers, koekfabrieken voegen bijvoorbeeld deze berkensuikers toe.

Vroeger werd een takje van de berkenboom geknipt en het vaste gedeelte in een flesje gestoken. De opgehangen flacon vulde zich druppelsgewijs. Men leest dat de sapstroom verband heeft met de periode van de stijgende maan.

Van de papierberk, de naam zegt het al, werden in de Middeleeuwen (liefdes)briefjes op berkenbast verstuurd. In Novgorod zijn daarvan oude voorbeelden gevonden. Bij een workshop liet ik kladblokjes maken uit de verzamelde voorraad. Vanwege de aanwezige teer wordt het papier gebruikt bij het vuurmaken en met een droge distillatie is teer te winnen. Jaren geleden zond Omroep Brabant een filmpje van mijn experiment uit en daarin werd ik berkenmelker - een nieuw woord - genoemd, waarna ik een vraag kreeg van Man bijt Hond, doch ik werk aan serieuze onderwerpen.

Afgelopen zaterdag viel ik letterlijk ‘met m’n kònt in de bòter’: na tussenkomst van IVN Asten en met medewerking van Staatsbosbeheer, Nationaal Park De Groote Peel kreeg ik toestemming om de sapdruk van berkenbomen te meten en het sap te tappen. Terwijl ik metingen uitvoerde, werden overheersende en overtollige berkenbomen verwijderd door jeugd- en oudere IVN’ers. Passerende wandelaars liet ik de 1 atmosfeer hoge sapstroom letterlijk en figuurlijk ’proeven’.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (17)

Mirjam. zei op 7 maart 2017 om 11:00 uur

Dag Rien,
dank voor je enthousiaste bijdrage van afgelopen zaterdag. Ik heb genoten van je interessante verhalen. Leuke website van BHIC.
Mirjam Wouters, Boswachter De Pelen.

Stijn van Susante zei op 7 maart 2017 om 11:24 uur

Hoi Rien,
Interessant en leuk geschreven! Ik wist niet je zo veel kon doen met de Berk.
Groet, Stijn van Susante, PreHistorisch Dorp Eindhoven.

Wim Steenbakkers, IVN zei op 7 maart 2017 om 12:30 uur

Dag Rien,
Dank voor je aanwezigheid en je inspirerende uitleg zaterdag. We weten nu dat we in de Brabantse bossen niet meer van dorst hoeven om te komen!

Helena zei op 7 maart 2017 om 13:22 uur

Dag Rien, - Dank voor bijdrage. Dit verhaal roept ook bij mij herinneringen op. Als jonge kinderen werden we op onze wandeltochten door Peelland gewezen op die ruis in de berk...[zoals we in de herfst geattendeerd werden op de ritsel van de bremstruik (de zaadjes in de peulen)]....en gedurende alle seizoenen op zoveel meer. Onze vader en ooms waren altijd bezig om ons te wijzen op wat er in de natuur gebeurde. We legden dan onze oren tegen de berkenstammen te luister...en warempel je hoorde het! Kan me alleen niet meer herinneren welke tijd van het jaar dat was, maar lees nu dat het vroeger voorjaar geweest moet zijn. En ja, dat geluid kon je horen! Dan sneed mijn vader inderdaad een takje weg en kwam er een flesje aan de boom te hangen. Het berkenwater werd bij ons thuis gebruikt als haarwater. Niet voor grijzend haar, maar voor het stimuleren van haargroei, vooral bij mij als jong schoolkind en mijn haren mogelijk te lang aan de dunne kant bleven. De haren en huid werden ingewreven met berkenwater; zou ik daarom als 10-jarige toch stevige dikke vlechten ;-) gekregen hebben of zou het toch wel gekomen zijn met het ouder worden? We zullen het berkenwater [ zonder de alcolhol die er nu blijkbaar in gaat] er maar voor prijzen!

Kapsalon Anja'zz zei op 7 maart 2017 om 16:47 uur

Wij van 'Kapsalon Anja'zz' in Best gebruiken ook berkenhaarwater en wat een top product is dit. De klanten zijn enthousiast, het ruikt lekker en het versterkt het haar. Ook geeft het een zilveren glans en gaat het de gele gloed tegen. Voor grijs en/of beginnend grijs haar. Ondanks dat het al een hele tijd bestaat kunnen wij niet meer zonder.

Rini de Groot. zei op 7 maart 2017 om 22:44 uur

Mirjam, Stijn, Wim, Helena en Anja, bedankt voor jullie reacties.
Begin 2000 kreeg ik een Nieuwjaarskaart,
de wens geschreven op een laag papier, de bast, van de Papierberk.
De tekst geschreven zoals in Rusland op de kurkstreepjes,
-Lenticellen- van de boom.
Deze streepjes verschillen in lengte maar zijn van de eerste tot de laatste
(soms 22 lagen) op de boom zelf precies eender, een soort streepjescode.
In 2009 kreeg ik een geboortekaartje van de mevrouw Rachne, staande
op de foto bij de dampende ketels, haar zoon had de naam, Berk gekregen.

Rini. zei op 14 maart 2017 om 15:46 uur

Voorbije donderdag in Best 2 atm. gemeten en morgen uitgenodigd
voor Jeugd IVN Asten, ben heel benieuwd naar de max. sapdruk.

Rini. zei op 21 maart 2017 om 23:09 uur

Hierbij een annecdote.
Bij het tappen in het voorjaar begon ik met 4 normale 0,5 liter mineraal flacons en geplaatst aan de stam gericht naar een van de 4 naar windstreken
en geleegd bij de morgen- en avondschemering. Dat liep na enkele dagen uit de hand, de inhoud was te klein daarvoor maakte ik contact met het emballage magazijn van Supermarkt EDAH.
Ik vulde de winkelwagen met lege heldere 1½ liter plasticflessen, aangeschoven bij de casieëre riep deze al op afstand, van ieder soort een fles, zij begreep me niet !
Een klant die lege flessen komt halen was nieuw voor haar, ik vroeg om alleen het emballage aan te slaan. Of het ‘kwartje, achteraf, gevallen bij haar gevallen is’ weet ik niet.
Bij al die experimenten vroeg de bierbrouwer van het Eindhoven Museum ook naar een aantal liters voor het maken van Berkenwijn.

Rini zei op 22 maart 2017 om 01:11 uur

Bij experimenten heb ik met een Multimeter de weerstand gemeten op
een geijkte afstand van 50 cm. op de Berkenstam voor ik ‘tapte.’
Om hiermee voortijdig de aanwezigheid/druk van het Berkensap te meten.
Het was niet wat ik aan gegevens verwachte,
de meting was natuurlijk afhankelijk van de weerstand van
de hoeveelheid ’suiker in de vloeistof.’
Zelfs een Notenboom verwachte ik veel druk door deze meting.
Het werd hiermee echt experimenteren.

Rose-Marie zei op 3 april 2017 om 21:02 uur

Dag Rien,
Een mooi en heel interessant verhaal.
Weer veel wijzer geworden.

Rini de Groot zei op 3 april 2017 om 21:48 uur

Een ontdekking, van de kleine hoeveelheid suiker het water bevatte.
De gebruikte medicijn proefbekers van het Berkensap
had ik op een schoteltje verzameld, voor de afwas.
De volgende morgen zaten de plastic vastgeplakt aan het schoteltje,
ik stond versteld van de hoeveelheid aanwezige zoetstof.

Rini. zei op 4 oktober 2017 om 20:50 uur

Op Landgoed Heerenbeek staat een Suikeresdoorn.
Vanavond werd me verteld dat een hert en/of ree graag van de sapstroom likken, een sapstroom ontstaan bij een verwonding van de boomstam.

Rini. zei op 16 februari 2018 om 21:20 uur

Een kapper van 86 vertelde me, bij het masseren met Berken haarwater ging
het haar schuimen en soepel werd.

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 18 februari 2018 om 14:51 uur

Nou, dat zou zo maar eens kunnen kloppen, Rini! Wie weet, kunnen mensen dat hier wel beamen?

Rini de Groot. zei op 19 maart 2018 om 16:52 uur

Dhr. Kollenburg uit Best liet me vanmiddag een afbeelding zien van een, door hem genoemde, 'huilende Berk met IJs tranen.' Een boom waarvan de top onlangs verwijderd was.

Annemarie van Geloven
Annemarie van Geloven bhic zei op 20 maart 2018 om 10:18 uur

Een poëtische benaming voor deze bijzondere boom!

Rini de Groot. zei op 7 september 2018 om 19:50 uur

Lezend over sapstromen, deze zijn n de morgen het hoogste,
een gegeven waar ik bij volgende meting rekening houd

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen

vertelde op 22 mei 2012 om 11:03 uur

Boomfeestdag 2012, na de storm…

vertelde op 28 januari 2014 om 11:27 uur

Klus geklaard!

vertelde op 9 december 2015 om 13:02 uur

Vressels bos