i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Sint-Michielsgestel , 's-Hertogenbosch
Tags:

en maakt ook deel uit van:

Atlas: Vliegvelden

Vliegkamp De Pettelaar

vertelde op 16 juli 2015 om 14:12 uur

Heel even had Sint-Michielsgestel het enige militaire vliegveld in ons land. Dat kwam zo: in 1911 experimenteerde het Nederlandse leger voor het eerst met vliegtuigen bij de Grote Legermanoeuvres.

De manoeuvres begonnen op 16 september met divisie-oefeningen, die werden geleid vanuit Den Haag en Breda. In de nacht van 20 op 21 september trad de "oorlogstoestand" in, die tot en met 26 september duurde.

In en rond het Gelderse rivierengebied voerde het “blauwe leger”, dat vanuit Brabant optrok, strijd met het “rode leger” - pas later kreeg die term een andere betekenis – dat vanuit het noorden kwam.

Hangars op het vliegkamp (foto: Pierre Weijnen. Bron: Beeldcollectie Stadsarchief 's-Hertogenbosch 0068346)Hangars op het vliegkamp (foto: Pierre Weijnen. Bron: Beeldcollectie Stadsarchief 's-Hertogenbosch 0068346)

Voor het eerst werden vliegtuigen ingezet, om te zien of ze bruikbaar voor het leger waren. Ook luchtballonnen en luchtschepen behoorden in die dagen nog tot de opties. Bewapend waren de vliegtuigen niet.

Op een weiland bij De Pettelaar – de Zuiderplas bestond nog niet – werd een vliegkamp ingericht. Tenten en een houten barak van de Rotterdamse Vliegvereniging dienden als hangar. Het gebied hoorde in 1911 nog bij Sint-Michielsgestel. Na een latere grenswijziging kwam het onder 's-Hertogenbosch te vallen.

De Brouckère-tweedekker van lt. Ter Poorten wordt gereedgemaakt voor een vlucht (foto: Pierre Weijnen. Bron: Beeldcollectie Stadsarchief 's-Hertogenbosch 0068354)

Zes piloten namen deel aan de legeroefeningen. Ze voerden vooral verkenningstaken uit en rapporteerden aan de legerleiding.

De bekendste onder hen is wel Marinus van Meel, op dat moment dienstplichtig sergeant. Hij had een paar maanden eerder zijn vliegbrevet behaald.

De Brouckère-tweedekker van lt. Ter Poorten wordt gereedgemaakt voor een vlucht (foto: Pierre Weijnen. Bron: Beeldcollectie Stadsarchief 's-Hertogenbosch 0068354)

Met zijn eigen toestel, een Farman die bekend stond als De Brik, nam hij deel aan de oefeningen. Zijn passagier-verkenner was luitenant F.A. van Heyst.

Overigens waren alle toestellen afkomstig uit privébezit; het leger kocht zijn eerste vliegtuigen in 1913. Luitenant Hein ter Poorten van het KNIL, reserve-luitenant J. Labouchère, dienstplichtig sergeant Henri Bakker uit Den Bosch en de burgers J. van Bussel en F. Lütge waren de overige “aviateurs”.

Verkennen en navigeren viel in die dagen nog niet mee. Op maandag 25 september voerden twee vliegtuigen verkenningen uit bij de Nederrijn, om te ontdekken of het rode leger een brug over de rivier had geslagen. Piloot Van Bussel maakte om 10 uur een noodlanding bij Culemborg: door de wind kon hij zijn kaart niet meer lezen. Geen nood: met een geleende fiets reed hij via Beusichem, Ravenswaaij en Rijswijk tot bij Maurik en weer terug. En voltooide zo zijn verkenning verder vanaf de grond.

Minister van Oorlog Colijn (met stok) met een aantal officieren en burgers bij een Blériot in een hangartent (foto: Pierre Weijnen. Bron: Beeldcollectie Stadsarchief 's-Hertogenbosch 0068350)Minister van Oorlog Colijn (met stok) met een aantal officieren en burgers bij een Blériot in een hangartent (foto: Pierre Weijnen. Bron: Beeldcollectie Stadsarchief 's-Hertogenbosch 0068350)

Tegen half vijf steeg hij weer op om via Geldermalsen en met nog een tussenlanding bij Zaltbommel weer naar De Pettelaar terug te vliegen. De vijand had hem niet opgemerkt!

De pachter van het weiland waar Van Bussel was geland deed die dag goede zaken: de Blériot trok veel bekijks en hij vroeg 5 cent voor het betreden van zijn weiland. Minder gelukkig was een artillerist: hij was zo gefascineerd door het overvliegen van een vliegtuig dat hij even niet oplette en te dicht bij een vuurmond stond. Dat kostte hem één of mogelijk zelfs beide ogen.

Tenten op vliegkamp De Pettelaar. Bron: Beeldcollectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Tenten op vliegkamp De Pettelaar (bron: Beeldcollectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

Na de legeroefening trok men de conclusies. Over het vliegveld was men niet tevreden. Het was te klein en ook de organisatie ervan liet te wensen over. De vliegtuigen hadden een beperkte inzetbaarheid, omdat alleen rond zonsopgang en zonsondergang de atmosfeer voldoende stabiel was. Navigatie vormde een probleem, vooral als er geen plaats was voor een passagier-verkenner. Ook de geringe vlieghoogte was een nadeel.

Wel overtrof de inzetbaarheid die van de ballon.

Hoewel de ervaring dus niet onverdeeld positief was, kwam twee jaar later de Luchtvaartafdeling van de Landmacht tot stand, de voorganger van de Koninklijke Luchtmacht.

En welk leger had er nu gewonnen? Die strijd bleef onbeslist.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (8)

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 17 juli 2015 om 13:58 uur

-Vuurmond- is in de meeste betekenissen blijkbaar 'n kanon. Maar het kan ook 'n geweer zijn. Ik vermoed dat dit laatste in dit verhaal 't geval is geweest. Anders was 't slachtoffer misschien nog meer kwijt geraakt.
interessant verhaal overigens!

Paul Huismans
Paul Huismans bhic zei op 21 juli 2015 om 12:30 uur

Beste Gerard,
Over deze legermanoeuvres heb ik eerder geschreven in De Drie Steden. Regionaal-historisch tijdschrift voor het Rivierenland 25(2004) nr. 2. De passage over de ongelukkige soldaat heb ik gehaald uit Ons Weekblad van 30 september 1911. En daarin is toch echt sprake van een kanon.

Paul Huismans
Paul Huismans bhic zei op 22 juli 2015 om 08:17 uur

Onze collega's van het Regionaal Archief Rivierenland hebben deze krant, voluit Ons Weekblad. R.K. Orgaan voor Tiel en Omstreken, online gezet. Een link maken lukt even niet, maar via www.regionaalarchiefrivierenland.nl moet het te vinden zijn.
En o ja, Gerard, nog bedankt voor je mooie compliment!

Jef van Veldhoven zei op 22 juli 2015 om 20:53 uur

Het vliegveld lag aan de Pettelaarsche weg in Sint-Michielsgestel en niet in Den Bosch. Zie ook ook fotosm.0165

Paul Huismans
Paul Huismans bhic zei op 23 juli 2015 om 14:06 uur

Beste Jef,
Dat zou kunnen. Zo nauwkeurig is mij niet gebleken waar het vliegkamp lag. De Pettelaarseweg lag indertijd deels in Den Bosch en deels in Sint-Michielsgestel; de grens is later gewijzigd. Volgens de biografie van Henri Bakker in de Bossche Bladen (en de Bossche Encyclopedie) vloog Bakker ook in juli 1911 al demonstratievluchten vanaf De Pettelaar. Dat was dus vóór de legeroefeningen. Het is dus helemaal niet zeker dat de foto tijdens de legeroefeningen is gemaakt. Wel lijkt 1910 mij erg vroeg voor deze foto: dat jaar begon hij met lessen; hij haalde pas in februari 1911 zijn vliegbrevet!

Paul Huismans
Paul Huismans bhic zei op 24 juli 2015 om 08:45 uur

Beste Jef,
Nader onderzoek heeft mij duidelijk gemaakt dat je gelijk hebt: het vliegterrein lag indertijd in Sint-Michielsgestel. Ik heb het verhaal aangepast. Dank voor je correctie.
Met vriendelijke groet

Joseph Kuijpers zei op 22 oktober 2018 om 13:30 uur

Een oom van mijn moeder, ene zekere Van Schijndel, zou een foto hebben gemaakt van de eerste landing van een vliegtuig op de Pettelaar. Weet iemand daar meer van? Ik heb de afdruk ervan wel eens gezien.

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 23 oktober 2018 om 09:03 uur

Wellicht kan Erfgoed 's-Hertogenbosch je verder helpen, Joseph? Ik vind op hun site wel wat foto's, sommigen met een onbekende fotograaf.

Kijk maar eens hier: https://denboschpubliek.hosting.deventit.net/resultaten.php?nav_id=0-0

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: