i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Uden
Tags:

Het paard in de bek kijken

vertelde op 27 februari 2017 om 09:43 uur

Als vrijwilliger bij het Heempark Frater Simon Deltour in Eindhoven kreeg ik een daar gevonden bot in mijn handen gestopt: “jij spaart toch botten?” Twee jaar later kwam daar een hoefijzer bij, het verrijkte mijn kennis van archeologie en kijken naar schilderijen. Daarop volgde een bezoek aan het Archeologisch Centrum in Eindhoven.

Theo de Jong wees naar een compleet paardenskelet. De meegebrachte 30 cm lange rechteronderkaak was van een tien jaar oud, volgroeid paard met zes gezonde gave kiezen dat hier 100 tot 150 jaar geleden geleefd had.

Theo vertelde dat vanaf de 17e eeuw bijna elk gemeentebestuur een plaats aanwees voor het begraven van dierenkadavers, dikwijls het ‘paardenkerkhof’ genoemd. Het stadsbestuur van Eindhoven besloot op 23 november 1722 dat er gene doode paerde op de driessen en velden dezer stad mogen begraven worden. Vermoedelijk ook de omgeving, van de huidige Genneper Parken.

In de Middeleeuwen werden van twee tot vier onderkaken van een paard zogenaamde priksleetjes gemaakt, dat waren kindersleetjes die voortgestuwd werden met twee prikstokken. Het zitplankje werd onverschuifbaar op de onderliggende kiezen geplaatst. Bemande priksleetjes staan afgebeeld op schilderijen met winterse taferelen van of naar Pieter Bruegel de Oudere, zoals de ‘Schaatsenrijders voor de Sint Jorispoort in Antwerpen’ van Frans Huys (Rijksmuseum Amsterdam) en ‘De Volkstelling te Bethlehem’ (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België).

 Detail van ‘De Volkstelling te Bethlehem’ (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België)  Detail uit Frans Huys, Schaatsenrijders voor de Sint Jorispoort in Antwerpen Collectie Rijksmuseum rp-p-1885-a-9335

Theo maakte zo’n sleetje en plaatste het tijdens een strenge winter op het ijs van de kasteelgracht Croy in Aarle Rixtel, bemand met zijn dochter. Voor ijspret werd niet alleen het sleetje van dierlijk botmateriaal gemaakt, voor schaatsen werden ribben, botten of middenvoetsbeentjes van een dier gebruikt en voorzien van gaten met pezen aan de voet bevestigd. ‘De botten onderbinden.’

De gekregen paardenkaak heeft vele jaren in de aardbodem gezeten om met waterstofperoxide een gezellige kleur te geven, alleen de eerste drie kiezen heb ik in de vloeistof gedompeld. De lengte van de kiezen is ongeveer 8 cm en het kauwvlak gemiddeld 22 x 28 mm. De laatste, zesde kies groeit met de jaren.

De afgebeelde complete onderkaak van het Heerbeeck College in Best is van een jong paard, ook af te lezen aan de lengte van de laatste kies. In het open deel achter de voor- of snijtanden wordt het bit geplaatst.

In de Middeleeuwen was grote belangstelling voor paardenkiezen; ze werden in schijfjes gedeeld en door dames als sieraad gedragen, de doorsnede geeft een volheid aan kleuren. Ze werden opgehangen aan een draadje, gestoken door gaatjes van wortel- en zenuwkanalen.

Ik experimenteerde met de derde kies, het kostte inspanning om door de glazuurlaag heen te komen. Pas op twee centimeter van de bovenzijde was de kies in tweeën te delen; daarna zaagde ik een schijfje van 7 mm dik. Ik vermoed dat het gedeelte dat in de kaak en het tandvlees opgesloten zat daardoor zachter is. Botbewerkers bij het Eindhoven Museum maken handmatig gebruiksvoorwerpen en sieraden van bot en hoorn.

De drie getrokken kiezen van mijzelf, met een kauwvlak van 8 x12 mm en 18 mm diep, zagen er niet zo gaaf uit en na het doorzagen was er geen lijnenspel zichtbaar.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (9)

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 27 februari 2017 om 12:47 uur

Wat een uiterst interessant verhaal Rini. Jij weet werkelijk over alles een verhaal te schrijven.

Rini. zei op 27 februari 2017 om 22:11 uur

Gerard, bedankt voor de lovende woorden. Blij dat ik mijn kennis ergens kwijt kan.Ik kan uren vertellen gelukkig zijn de verhalen beperkt tot 500 woorden Ons Moeke zei vroeger ga mee, ga mee, al waren het bedevaarten, dan kan je er altijd over meepraten.
Als museumbezoeker ben ik de eerste en meestal de laatste. En in het Eindhoven Museum heb ik veel opgestoken met allerlei experimenten. Volgend verhaal is Uniek, hopelijk wordt het door BHIC geplaatst, AH. wil het op feesboek plaatsen. Er liggen minstens 50 titels voor verhalen.

Peter vd W. zei op 9 maart 2017 om 23:48 uur

Rien,
Wat een leuk stuk Rien. De botten waar op geschaatst werd waren inderdaad meestal middenvoetsbeenderen, meestal van een koe of een paard.
Zo'n schaats heet een glis. De slee die Theo heeft gemaakt heb ik ook al eens gezien. Theo's slee is een dubbele slee. Het zijn twee kaken naast elkaar. Daarmee is zijn slee wat breder als de sleetjes op de schilderijen.
Die kinderen die daar op zitten moeten vrij klein zijn. Een paardenkaak werd gebruikt omdat de twee helften vast aan elkaar verbonden zijn. Bij een rund valt de onderkaak in twee helften uit elkaar.
Het Heerbeeck ging de kaken en botten en ook harten voor de biologieles bij de slager halen bij jou in de straat waar jij mij ooit eens naartoe hebt gestuurd.

Rini. zei op 10 maart 2017 om 09:25 uur

Peter, bedankt met de aanvulling, heel interessant tijdstijds het experiment ijzerwinnen in EM.
Eind januari bezocht ik weer de Opendag op het Heerbeeck in Best
en zag dat leerlingen bezig waren met een "Openhart Operatie."
En het oog ontleden van het varken, daarbij lieten zij me de lens zien,
doorzichtig en gelegd op een tekst, een vergrootglas !

Rini. zei op 16 maart 2017 om 20:53 uur

De laatste, zesde kies groeit met de jaren, schreef ik in het verhaal.
Bij de 6e kies van de gevonden kaak meet de lengte van het kauwvlak
4 cm de afgebeelde bij het Heerbeeck College 3 cm.

Rini de Groot. zei op 20 oktober 2019 om 20:47 uur

Vorige week werd voor m,n aandoening, Staar een nieuwe ooglens geplaatst.
Bij het voorafgaande gesprek vertelde ik de arts naar m,n belangstelling voor
de te verwijderde lens, de specialist vertelde dat deze ‘loep’ tijdens het verwijderen vergruist werd.
Ik sta versteld dat de hersenen van ons lichaam de verrichtingen van een kunstmatige lens overnemen.

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 21 oktober 2019 om 09:07 uur

Ik kan me je verbazing voorstellen, Rini, en tegelijkertijd is het maar goed ook dat onze hersenen zo flexibel zijn. Hopelijk zie je inmiddels alles weer scherp.

Rini de Groot. zei op 4 november 2019 om 22:50 uur

Afgelopen weekend presenteerde ik aan bezoekers van het Pre Historisch Dorp in Eindhoven de geschiedenis van het kindersleetje, de paardenkaak en doorgezaagde kies werd bekeken. En attendeer op het uitgebreide verhaal via Google snel gevonden en opgeslagen, de meeste personen zijn ‘ermee’ uitgerust. Voor veel bezoekers is BHIC nog onbekend, nu vinden zij het prachtig door op deze manier nog meer van m,n verhalen te lezen. Hierdoor is het ook mogelijk meerdere onderwerpen 'aan bezoekers mee te geven.'

Rini de Groot. zei op 5 november 2019 om 07:34 uur

Jammer dat er in het basisonderwijs geen Spreekwoorden en gezegdes
geleerd worden. Als titel gebruik ik deze meestal bij m,n verhalen.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen

vertelde op 11 januari 2013 om 15:39 uur

Herinneringen aan Vrederust I

vertelde op 20 december 2015 om 12:15 uur

Tintelende winterkou

vertelde op 21 maart 2016 om 15:53 uur

Bliksembezoek per schietschouw