i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Wanroij

Wanroij in vogelvlucht

vertelde op 21 november 2009 om 13:57 uur

Wanroij ligt in de Brabantse Peel en omvat behalve het kerkdorp Wanroij zelf de buurtschappen Peelstraat, Lamperen, Ham, Hulsbeek, Walsert, Papenvoort, Broekkant, Verlorenhoek en Hank. Sinds 1942 horen ook het kerkdorp Rijkevoort met de buurtschappen Hoogeind en Laageind en het kerkdorp Landhorst erbij. Het grondgebied van de gemeente is toen aan de oost- en zuidkant uitgebreid met gedeelten van de opgeheven gemeente Beugen en Rijkevoort. In 1994 is Wanroij met de voormalige gemeente Oploo, Sint Anthonis en Ledeacker samengevoegd tot de nieuwe gemeente Sint Anthonis. Rijkevoort is toen bij Boxmeer gekomen.

Wanroij in 1865 (J. Kuiper, Gemeente-atlas van Noord-Brabant)

De naam

De plaatsnaam Wanroij bestaat uit twee delen. Het laatste deel, “roij”, komt van het achtervoegsel -rode, dat we in veel plaatsnamen tegenkomen. Het betekent “ontginning door het rooien van bos”. We kennen daarvoor ook de variant met een -a-: -rade (zoals in Kerkrade). De oudste vormen van Wanroij hebben allemaal die variant: Wanraay, Wanrade, Wanraden en Wanraij. Die laatste spelling is nog tot rond 1800 de gebruikelijke.

Wanroij, topografische kaartHet tweede element, “Wan”, heeft meer mogelijkheden. In heel veel plaatsnamen met -rode/-rade bestaat het eerste element uit een persoonsnaam, namelijk van degene die de eerste ontginning ter hand heeft genomen. Dat zou ook hier kunnen: Wano is een Germaanse mannennaam (die bijvoorbeeld nog voorkomt in de familienaam Wanings). Wanroij betekent dan gewoon “de ontginning van Wano”.

Je zou ook kunnen denken aan de negatieve lading die het voorvoegsel “wan” geeft aan wat er na komt (wanorde, wandaad, wanhoop, wanprestatie etc.). Dan zou Wanroij dus als het ware “mislukte ontginning” moeten betekenen. Nog afgezien van het negatieve aspect, is deze verklaring echter minder waarschijnlijk dan de vernoeming naar Wano.

Wanroij, het oude wapenGemeentewapen

Op 16 juli 1817 stelde de Hoge Raad van Adel voor de gemeente Wanroij het volgende gemeentewapen vast: "In azuur [=blauw] het beeld van de H. Cornelius van goud." Zoals in meer Noord-Brabantse plaatsen gebeurde, kwam de parochieheilige, mét zijn kruisstaf en hoorn, in het gemeentewapen terecht.

Nadat in 1942 Rijkevoort en Landhorst aan Wanroij waren toegevoegd besloot de gemeenteraad begin jaren ’60 een nieuw gemeentewapen aan te vragen, waarin elementen van die twee toegevoegde dorpen waren verwerkt. Dat betekende nog meer parochieheiligen!

Sinds 8 maart 1966 zag het nieuwe wapen er dan ook als volgt uit:

Wapen van Wanroij"Gevierendeeld : I en IV in azuur een in een schuinlinkse stand geplaatste drinkhoorn van goud, geopend van keel [=rood], II in goud een in schuinrechtse stand geplaatste herdersstaf van keel, III in goud een opengeslagen boek van keel. Het schild gedekt met een gouden kroon van 3 bladeren en 2 paarlen."

De jacht- of drinkhoorn staat natuurlijk voor St. Cornelius, de herdersstaf voor St. Rochus, de patroon van Rijkevoort, en het opengeslagen boek voor de veelschrijver Paulus, de patroon van Landhorst.

Oudste vermelding en ontwikkeling

Wanroij, kaart van de PeelWanroij wordt voor het eerst in schriftelijke bronnen vermeld in 1265. Er is dan sprake van een zekere Bertradis van Wanrode, die samen met haar zoon Johan een oorkonde ondertekent.

In de Middeleeuwen valt Wanroij onder de Baronie van Grave en het Land van Cuijk. Wanroij vormt samen met de dorpen Mill en St. Hubert een schepenbank. Vanaf deze tijd tot in het midden van de negentiende eeuw wordt er met enige regelmaat geruzied en geprocedeerd over het gebied tussen de gemeente Wanroij en ingezetenen van Boekel en Volkel aan de andere kant van de Peel. Die ruzies gaan overanderlijk over het steken van turf en de grenzen van het gebied.

Wanroij, het oudste huis, uit 1676Door de geïsoleerde ligging is de ontwikkeling van de plaats tot rond 1925 zeer bescheiden. Pas als grote delen van de woeste Peelgronden in de gemeente tot landbouwgrond en productiebos worden ontgonnen en er een eind komt aan de geïsoleerde ligging door nieu, gaat het Wanroij meer voor de wind. Landhorst.

Bevolking

De Wanroijse bevolking is tussen 1800 en 1910 vrijwel constant gebleven, een ontwikkeling die sterk afweek van de algemene trend. In 1810 telde Wanroij 1.070 inwoners en in 1910 jaar waren dat er 1.131. Voor de samenvoeging met Rijkevoort en Landhorst telde Wanroij 1.895 inwoners. Doordat Rijkevoort er in 1942 bij kwam, steeg het aantal in één keer naar boven de 3.000. Het duurde tot 1966 voordat Wanroij de grens van 4.000 inwoners passeerde en tot 1989 voordat het aantal van 5.000 gehaald werd.

Middelen van bestaan

Wanroij, oude boerderijWanroij is door de eeuwen heen vooral een landbouwdorp geweest. Wat er aan “industrie” is, is aan de landbouw gerelateerd, zoals de zuivelfabriek St. Cornelis, opgericht in 1907. Maar ook later in de twintigste eeuw is dat nog het geval: in 1978 krijgt het dorp een veevoederfabriek en in 1981 een KI-station en een mengvoederfabriek.

Natuurlijk werden er ook rond 1800 ook een aantal ambachten uitgeoefend. Er waren wevers, leerlooiers, bierbrouwers en spinners. Maar rond 1850 waren die bijna allemaal verdwenen. De voornaamste landbouwproducten waren rogge en aardappels, al leefden de meeste boeren van de opbrengsten uit de veehouderij. De molenaars van het dorp, Reijnen en Derks, behoorden tot de elite. In 1853 wordt voor het eerst melding gemaakt van een herberg. In 1882 blijken maar liefst negen mensen in Wanroij een vergunning te hebben tot “verkoop van sterke drank in het klein.”

Leefomstandigheden

De gemeente Wanroij heeft in de negentiende eeuw relatief veel financiële armslag, doordat de gemeente beschikt over grote stukken grond die verpacht worden. De toestand van de armen in Wanroij wordt in jaarverslagen dan ook ‘goed’ genoemd. In 1870 staat er een huis dat gratis door behoeftigen wordt bewoond. Het tehuis wordt door de gemeente onderhouden en de inrichting staat onder openbaar toezicht.

Dat neemt niet weg dat de kindersterfte in het dorp hoog was: zo’n vijftien procent van de kinderen stierf voor het tweede jaar. Illustratief is een berichtje uit het Boxmeers Weekblad: “Dezer dagen deed de heer P.W., koopman alhier, aangifte van de geboorte van zijn 25ste kind. Dertien zijn er nog in leven.”

Tegenwoordig wordt er duchtig gesport.

Wanroij, de weg naar HapsWegen

De geïsoleerde ligging van Wanroij heeft lang de ontwikkeling van het dorp belemmerd. Pas rond 1850 begint de aanleg van wegen in Wanroij. Maar dat is binnen het dorp zelf. Aan het eind van de eeuw begint men dan ook over straatverlichting in het dorp. In 1891 staat het onderwerp op de agenda van de gemeenteraad. Er komen zes lantaarns, die voornamelijk bij raadsleden voor de deur worden geplaatst.

Voor verbindingen met de buitenwereld moet het eerst 1903 worden. In dat jaar gaan de gemeenten Wanroij en Haps rond de tafel zitten voor de aanleg van een ‘kunstweg’ tussen beide plaatsen. Maar praten legt nog geen straten. De Graafsche Courant vraagt zich in 1904 dan ook af: “Wanneer krijgen we toch eens een grindweg naar Haps?”

Dat de wagensporen die als verbindingswegen dienst deden ook zo hun eigen gevaren met zich mee brachten, blijkt wel uit een klein berichtje in de Graafsche Courant van 1905: “Als een bewijs dat in de Peel nog wel slangen voorkomen, kan dienen dat schaapherder van den landbouwer L.G. dezer dagen in de Peel een slang gedood heeft van bijna een meter lengte. Ook de zoon van dienzelfden landbouwer reed dezen zomer met de kar in de Peel eene slang dood die zich in een wagenspoor verscholen had.”

Wanroij, de Molenstraat

In 1922 is de weg tussen Wanroij en Haps aangelegd, maar dat is nog geen garantie voor onbekommerd vervoer, zo blijkt uit een ingezonden brief in het Boxmeers Weekblad: “Stel je voor: een fietstochtje van St. Anthonis naar Mill. Alles gaat goed tot je de grens der gemeente Wanroij overschreden hebt. Maar dan! O lieve St. Juttemus! O mijn goeie lieve Gietklomp. Diepe sporen, waterplassen, modderpoelen! Brrr!” En zo gaat de briefschrijver nog even door. De toestand van de wegen in Wanroij is erbarmelijk.

Wanroij, molen De SterEn dat blijft nog even zo, want in 1959 schrijft het Boxmeers Weekblad: “Het probleem der slechte wegen is reeds jaren voor het gemeentebestuur van Wanroij een doorn in het oog geweest. De klachten over slechte en onbegaanbare wegen waren dan ook legio. Het laat zich evenwel begrijpen dat voor een kleine gemeente als Wanroij, met een wegennet van 260 km, de gelden niet beschikbaar waren om terstond alle slechte wegen te herstellen.”

Wanroij krijgt in 1959 10 kilometer aan nieuwe wegen, maar nog in 1972 vraagt burgemeester Smulders extra aandacht voor de wegen in zijn dorp die hard toe zijn aan verkeerstechnische verbeteringen.

Gebouwen

Molen De Ster is een blikvanger in het dorp, naast natuurlijk de Sint-Corneliuskerk uit 1910. Opvallend voor de ‘skyline’ van Wanroij is dat niet de kerk, maar het gebouw van de coöperatieve Boerenbond het beeld domineert. Oorspronkelijk stond op deze plek de zuivelfabriek, maar die werd op 17 augustus 1949 verkocht aan de Boerenbond. Die verkoop volgde op de fusie met Rijkevoort in 1948, en dat was weer een schakeltje in de algehele schaalvergroting die zuivelindustrie heeft doorgemaakt. De Boerenbond bouwde in de plaats van de zuivelfabriek een hoge veevoederfabriek.

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (17)

j. bekx zei op 4 oktober 2009 om 07:49 uur

l.S.

Wat de herkomst van de naam Wanroy betreft wil ik u wijzen op het boek "Veldnamen in Nederland" van M. Schonfeld (Gysbers en van Loon, Arnhem 1980). Met behulp daarvan kom ik tot een tweetal andere verklaring voor de betekenis van de naam Wanroy. In het boek komt het woord "wang" voor in de betekenis van "glooing, afhellend land".
M.i. zou Wanroy mogelijk afgeleid kunnen zijn van "wang-roy". Ik meen me te herinneren dat de geologische situatie ter plaatse wel enige steun geeft aan deze hypothese.

Een andere mogelijkheid biedt het woord "gewande" of "gewan", een aanduiding voor akkerland ( al dan niet behorend bij een hoeve of kasteel, en als "want" in de betekenis van "stuk land van een bepaald formaat") De woorden zouden afgeleid zijn van "wenden" (= omkeren). In dit verband ken ik uit mijn jeugd ook nog de zogenaamde "wanmolen"

Met vriendelijke groet,

J. Bekx

M. vr. groet

Jan van den Oever zei op 4 oktober 2009 om 10:53 uur

In de brieven van de commissaris van de koningin van Voorst tot Voorst is te lezen dat de boeren van Wanroij eenvoudig en zuinig waren gebleven ondanks het feit dat de meesten erg rijk waren, sommigen hadden volgens de cdk zelfs meer dan een ton. Wanneer er dan ergens een boerderij te koop kwam door de dood van de eigenaar werd er zoveel voor de grond geboden door de buren dat de kinderen van de eigenaar geen kans hadden om de boerderij voort te zetten, en daardoor gedwongen werden om in buurgemeten een boerderij te kopen. Dit zou wel eens de oorzaak kunnen zijn van het feit dat de bevolking in de jaren 1810-1900 nauwelijks gegroeid was. Mijn familie (Wientjes)is in 1880 van Wanroij naar St. Anthonis vertrokken.
Misschien wel om dezelfde redenen.

Met vriendelijke groet,

Marilou Nillesen bhic zei op 6 oktober 2009 om 10:38 uur

Beste J. Bekx en Jan,

Hartelijk dank voor uw aanvullingen! Mede hierdoor wordt het beeld van Wanroij (en de herkomst van de naam) steeds meer compleet.

Piet Hendriks afstammeling van de genoemde Hendricus zei op 5 december 2010 om 17:01 uur

Geen aanvulling op de oorsprong van de naam,wel een vraag over de financiele situatie van Wanroy rond 1800.Ik heb inmijn bezit het origineel van een schuldbekentenis van de gemeente Wanroy ondertekend door waarschijnlijk de burgemeester en z`n raadsleden van 1000 gulden.Wanroy had dit geld nodig volgens dit notarieel document om Franse troepen te betalen.nergens heb ik in het archief bewijzen kunnen vinden dat de gemeente dit ooit terug betaald heeft!!!

Marilou Nillesen bhic zei op 6 december 2010 om 12:56 uur

Nou Piet, je maakt ons wel nieuwsgierig... Wil je een scan maken van deze schuldbekentenis? Mogelijk kunnen we dan meer licht laten schijnen op deze kwestie.

.. zei op 15 december 2010 om 15:52 uur

zeker vet!
geschiedenis over mijn eigen dorp!

Marilou Nillesen bhic zei op 16 december 2010 om 10:06 uur

Ja mooi he? En als je zelf een vet verhaal wil toevoegen over je eigen dorp; dat kan hier ook ;-)

Gerard Lemmens zei op 28 maart 2012 om 20:20 uur

Lezers,

Wie weet iets meer over de mogelijke brouwerijtjes in Wanroij in ca. 1749. Ik vond een akte over het Echtpaar Peter Aarts en Reijntje Jans die een Brouwhuis met Kuijp en Ketel en verder toebehoren hebben in 1749 -
IIIa.3 PETRUS ARTS/AERTS/AARTS (HERMENS) TR. REYNERA JANS LEMMENS
Reynera (Reijntje(n)) Jans(sen) Thunissen (of Lemmens) , ged. St. Anthonis 8 apr. 1682 (Den Hoek 16) , waarbij get. Christianus Geraarts en Luytgardis Peters, dr.v. IIIa., Joannis Teunissen Lemmen(s) en Wendelina Peters Hendrix (van) Vijfeycken, overl. Wanroij 4 apr. 1748 , tr. als Reinera Jans , Sint Anthonis 23 nov. 1701 (waarbij get. Jacobus Anselmi en Theodorus Jans (Lemmens), haar broer ) Petrus (Peter) Aar(d)ts (Aer(d)ts, Arts) (Hermens) , ged. St. Anthonis 5 mei 1680, zn.v. Aert Hermens en Hendrina Jans Peters, overl. Wanroij 27 apr. 1758 . Peter Aarts is verm. ook Brouwmeester te Wanroij want het wordt verhaald in een akte - Schepenprot. Wanroij 1739-1760, 7040- 578, 11 mrt. 1749, pag. 51 – 53 – dat dit echtpaar dan als onderpand hebben – twee huizen, een schuur en een Brouwhuis met Kuijp, ketel en verder toebehoren, twee moeshoven enz.


met dank en groeten,

Gerard Lemmens

Hendrik Vesters zei op 14 juni 2017 om 09:59 uur

Wanroij word genoemd in een van schuldbekentenissen van mijn voorouder Jerominus Vesters rentmeester van de Baron van Arckel en Catharina van Arckel Zijn zoon Anthonius inde tweehonderd gulden van het kasteel Wanroij (1680-1690) voor Catharina van Arckel het blijkt dus dat er een kasteel aanwezig was in Wanroij (bron archief rivierenland)

tijs van de hulsbeek zei op 28 augustus 2018 om 17:31 uur

Bij de herindeling gemeente Wanroij bij St Anthonis is ook buurtschap Rijkevoort/de Walsert toegevoegd aan gemeente St Anthonis

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 29 augustus 2018 om 10:51 uur

Belangrijke toevoeging, Tijs! Goed dat je dat vermeldt.

tijs van de hulsbeek zei op 29 augustus 2018 om 19:29 uur

Marilou,fijn dat het aangepast is.
Nu nog de vermelding van de standerdolen van Wanroij. Trouwens de enige in Nederland met drie verdiepingen. Wilt U deze ook vermelden zoals het moet.....
De ""Hamse "molen en geen Ster molen.

Jan Selten zei op 7 september 2018 om 22:34 uur

Enige gesloten standerdmolen met drie verdiepingen.

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 10 september 2018 om 10:40 uur

Bedankt Tijs en Jan, dankzij jullie reacties is dit nu ook vastgelegd.

piet hendriks zei op 6 februari 2019 om 17:01 uur

dag Marilou,
ik zie nu pas dat je graag een scan had van de akte van schuld van de gemeente wanroy aan gerard hendriks en geertuda laarakkers. Het document past niet helemaal onder mijn scanner. Ik zal toch iets opsturen en wil je met alle plezier dit en andere documenten laten zien wanneer ik weer in nederland ben. Hoe zal ik het sturen?

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 6 februari 2019 om 20:52 uur

Ah dat is prima, Piet; een deel is ook goed hoor. Je kunt het mailen naar info@bhic.nl ovv Wanroij in vogelvlucht

Alvast dank voor alle moeite!

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 7 februari 2019 om 09:32 uur

En met dank aan Piet, voor het opsturen van de akte van schuld van de gemeente Wanroij!
Wie deze wil inzien, kan de link hieronder aanklikken, en komt dan vanzelf bij de scan:

https://www.bhic.nl/media/document/file/schuldbeketenis-wanroij-gerardus-hendriks.pdf?5-0-11

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op: