skip naar content skip naar hoofdnavigatie spring naar service navigatie
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Ans Holman
Ans Holman RA Tilburg
Menu
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Ans Holman
Ans Holman RA Tilburg

De vesting Oss: over grachten, wallen, poorten en landweren

Een van de meest opvallende aspecten van de middeleeuwse stad is de abrupte overgang van platteland naar stad: je steekt een gracht over, wandelt onder een poort door en je betreedt een andere wereld, met een andere leefwijze, andere regels, gebruiken en gewoonten.


 


In 1387 zijn er met toestemming van hertogin Johanna grachten rondom Oss gegraven. In 1398 is er ook sprake was van poorten, maar de aanleg hiervan zal onder de druk van de toenmalige oorlogsomstandigheden vooral provisorisch zijn geweest. Het kasteel zelf was op dat moment ongetwijfeld De Boschpoortdeugdelijker beschermd. In de oorkonde waarmee Oss stadsrechten krijgt (1399) wordt op een aantal plaatsen gesproken over aanleg van de wallen en grachten, waaruit je mag concluderen, dat daaraan nog veel moest gebeuren.

Er is uiteindelijk één schriftelijke bron over de aanleg van wallen, waaruit blijkt dat die pas rond 1410 daadwerkelijk rondom Oss zijn aangelegd. Het hele project was een zaak van "landsbelang", dus moesten ook de inwoners van de omliggende dorpen meehelpen, onder het toeziend oog van de eerste vertegenwoordiger van de hertog in de Meierij, de hoogschout van 's-Hertogenbosch. Zo verrezen de wallen, die nadien voor de stevigheid met houtgewas werden beplant.

De Graafse Poort

Om een of andere reden hakte een stel Berghemnaren, die enige tijd later werden ingeschakeld, de houtbeplanting om die de andere dorpen hadden geholpen te poten. Dat was een zware overtreding, waarvoor de hoogschout het dorp Berghem in 1412 een boete van 80 gulden oplegde. Aangenomen mag worden dat de voor de wallen benodigde aarde afkomstig was uit de grachten, zodat wallen en grachten gelijk opgingen.

De vesting Oss kreeg twee stenen poorten, al dan niet als vervanging van de "poerten" van 1398: de Boschpoort in het westen en de Graafse Poort in het oosten. Hun plaats en naam waren bepaald door het tracé van de oude verbindingsweg 's?Hertogenbosch-Grave, die het centrum van Oss doorsneed. Een zuidelijke poort is er nooit geweest. Ongeveer op de plaats van de noordelijke uitvalsweg, de Koornstraat, stond het kasteel, dat na verloop van tijd zijn verdedigingsfunctie verloor. Nadien heeft men niet meer de moeite genomen om daar een Megense Poort te bouwen.

De landweer bij BerghemRecent archeologisch onderzoek en studie van archivalia hebben met name over de Graafse Poort informatie uit de eerste jaren na de bouw opgeleverd. Het gebouw staat er in ieder geval in het voorjaar van 1407. Dan geeft het stadsbestuur schout Jan van der Dussen toestemming om de poort te gaan bewonen. Hij mag hem naar eigen goeddunken aanpassen en inrichten, op voorwaarde dat hij in oorlogstijd zijn behuizing aan de stad ter beschikking stelt. De defensieve functie van de poort moet dus onaangetast blijven.

Ook in de regio blijft men in de roerige jaren rondom de eeuwwisseling waakzaam. Overal worden verdedigingswallen, zogenoemde landweren, aangelegd, onder andere bij Oss en Berghem in 1402. De Landweerstraat heeft er zijn naam aan te danken. Natuurlijk staat het onderhoud van deze wallen hoog op de prioriteitenlijst. Daarom deelt de schout in Heesch boetes uit aan personen die in 1400 hout "van der lantweren" weghalen. Hetzelfde lot treft een vrouw die in 1466 "haer schapen op die lantweren gejaeght hadde, d'welc verboden was".

Reacties (7)

Stephan zei op 18 augustus 2010 om 11:19
Zijn er afmetingen bekend van de (originele) Graafse Poort en waar kan ik die vinden?
Met vriendelijke groet,
S. Verstralen
Annemarie van Geloven namens BHIC bhic zei op 18 augustus 2010 om 16:13
Ik heb de exacte afmetingen niet voor je gevonden, maar wel een artikel over de Graafse Poort in: <a href="http://www.dewerkendemensoss.nl/pdf/tussentijds1996_2.pdf" target="_blank">Tussentijds</a>, uitgave van De Werkende Mens in Oss, jrg. 2, nr. 2, dec. 1996.

De Graafse poort is later omgebouwd tot het Hooghuis, dat in 1925 gesloopt is. In het Hooghuis kon de boog van de poort nog gezien worden. Via de <a href="http://www.bhic.nl/index.php?id=10137" target="_blank">fotobank</a> kun je zoeken naar Hooghuis. Je krijgt dan misschien een indruk hoe hoog de poort is geweest.

Maar ik ga nog verder voor je zoeken.
Stephan zei op 18 augustus 2010 om 22:58
Heb het werkje gelezen.
Het gaat hier blijkbaar om de opgraving van het noord-oostelijke deel van de fundering van het Hooge Huis, dus niet om de feitelijke, middeleeuwse Graafse Poort.
Volgens de tekening van C. Pronk (1732)lag op deze plek de spietoren (en dan nog waarschijnlijk meer naar het westen).
Het rondeel lag aan de andere (zuidelijke) kant en de poortboog bevond zich dan in het tussengedeelte (feitelijke poortgebouw). Ongetwijfeld hebben dan de bouwers van het Hooge Huis de poortboog als een welkome steunmuur gebruikt!
Ik weet niet of er ooit is gegraven op de plek waar het rondeel lag (het epistel doet vermoeden van niet). Mocht dat echter wel zo zijn, dan zouden de door de archeologen gevonden ingetekende delen een heel eind kunnen helpen.
Waar we ook mogen stranden, je hulp wordt in ieder geval zeer op prijs gesteld!
Groet S. Verstralen
Annemarie van Geloven namens BHIC bhic zei op 23 augustus 2010 om 14:45
In overleg met de regiohistoricus van BHIC, Henk Buijks, verwijs ik voor gedegen achtergrondinformatie door naar een lid van de archeologische werkgroep van Oss. U ontvangt de gegevens via uw e-mailadres.
Mariƫt Bruggeman, namens BHIC bhic zei op 23 september 2010 om 10:01
Hierbij de reactie van Hans Pennings, Lid van de archeologische werkgroep Oss/Stichting Archeologie Maasland:
De Graafse poort was gelegen aan het oosteinde van de Heuvel in Oss en was één van de twee stadspoorten in Oss die tussen 1387 en 1397 gebouwd zijn. Het waren allebei U-vormige torens (donjons) met kelder (souterain), beletage (eerste verdieping), tweede verdieping en zolder (derde etage). De Graafse poort werd later voorzien van een traptoren en aanbouw en 'Het Slotje' genoemd. Aan de stadzijde had de toren een trapgevel. In de 18e eeuw werd het verbouwd en opgenomen in een deftig herenhuis 'Het Hooghuis' genaamd. In 1925 werd het bouwwerk afgebroken. Het muurwerk bleek 2 meter dik te zijn. Op basis van de kadastrale minuutplans van Oss uit 1832 (Sectie A Het Noorden 4e blad en Sectie C Het Zuiden 1e blad) zijn de afmetingen van beide poorttorens te herleiden. Het grondplan van de Graafse poort meet: breedte 10 x lengte 12,5 meter. Inclusief de uitbouw aan de oostgevel (ronde achterzijde) meet de poort een lengte van 13,5 meter. De uitbouw aan de oostzijde meet 1 x 5 meter. De Bossche poort aan de westzijde van de stadsvest (ter hoogte van de HEMA aan de Kruisstraat) meet: breedte 10 x lengte 12 meter. Deze afmetingen komen nagenoeg overeen met een nog bestaand bouwwerk in Lisse ten noorden van Leiden: het huis Dever. Huis Dever is een U-vormige woontoren uit het einde van de 14e eeuw (1369/1370-1375) en heeft dezelfde opbouw als de poorttorens in Oss: een souterain (kelder), beletage (eerstev verdiepining, te bereiken via een trap), tweede etage en zolder (derde etage). Van de Bossche poort is in 2002 een deel van de fundering archeologisch onderzocht door BAAC bv. Hiervan is een rapport verschenen: R.A. Hulst, Oss Fabriekstraat. De Bossche Poort. Funderingsresten van een laat-middeeeuwse toren (BAAC-rapport 01.100; februari 2002). De Archeologische Werkgroep Oss heeft in 1996 een deel van de fundering van de noordgevel van Het Hooghuis blootgelegd. De fundering van de middeleeuwse toren bevindt zich onder de bebouwing aan de zuidzijde van de Hooghuisstraat.
Eric van Eldijk zei op 18 november 2020 om 12:49
Bij de intrede van burgemeester Ploegmakers was de Graafsche poort uit 1399, gesloopt in 1925, waarheids getrouw nagebouwd. Van deze nabootsing uit 1932 staat in artikel van Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbosche courant van 9-5-1932 in artikel van installatie een foto. Misschien idee om foto toe te voegen aan artikel om verhaal completer te maken.
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 19 november 2020 om 09:08
Hallo Eric, bedankt voor je suggestie! En zoals je aan het verhaal kunt zien, zijn we het helemaal met je eens ;)

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:
Doe mee en vertel jouw verhaal!