i

Dit verhaal gaat over:

Locatie: Boekel
Jaar: 1870
Tags:

Het pand van waaruit Boekel werelds ging

vertelde op 15 december 2015 om 17:23 uur

Nog ’n laatste aanblik? Nog ’n laatste notificatie? Een verhaal over een van de oudste woonpanden in ’t centrum van Boekel, plaats van vestiging van - ooit - ‘t meest wereldbefaamde bedrijf uit ons dorp.

Het oudste jaartal dat het Monumenten Inventarisatie Project Boekel uit 1992 bij dit woonpand noemt, is 1870. Het wordt aangemerkt als een bouw met cultuurhistorische waarde mede door de geschiedenis die aan dit pand kleeft.

Zo werd voor het stukadoren van de voorgevel bijvoorbeeld speciaal ’n bedrijf uit Wenen aangetrokken.
De toenmalige bewoner (van wat toentertijd Kerkstraat B60 was, later B36 en anno 2015 nr 13), Josephus H. Rijken, start een bedrijf dat voor het eerst vermeld wordt in het Handelsregister op 8 maart 1890.

De Zuid- Willemsvaart vermeldt in januari 1897 over de eigenaar van dit pand: “dit jaar gaat J. Rijken dit gedeelte van de straat een ander aanzicht geven.” Jos Rijken had ’n winkel in koloniale waren. Ook had hij in die tijd al een wanmolenfabriekje “De Roem”. In september 1910 werd hij op een landbouwtentoonstelling te Waalwijk bekroond met de 1ste prijs. In februari 1913 won hij te Montfoort, onder de naam "de kinderen J.H. Rijken" als Boekels “enigste Nationale Industrie alom in den lande zoo gunstig bekend”. Voor dit soort tentoonstellingen had het bedrijf een klein blauw wanmolentje* dat vele jaren later nog in het Openluchtmuseum te Arnhem tentoongesteld heeft gestaan.

Toon van Lankvelt vond bij het opruimen van spullen van zijn moeder o.a. deze rekening uit 1929 met leuke getekende illustratie(s) en allerlei te leveren producten

Ruim 10 jaar later wordt het fabriekje voorzien van ‘Electrische Kracht’ met een elektromotor van 3 pk en het jaar daarna (= mei 1924) gaat het bedrijf ook in het Handelsregister officieel over op de kinderen.

In 1926 besluit de Firma Rijken een nevenindustrie van bijenkisten volgens Amerikaans systeem te beginnen en ook dan wordt enkele jaren later de Firma, op de Wereldtentoonstelling te Antwerpen, bekroond met ’n eerste prijs.

In 1933 verzond de Firma zelfs wanmolens naar Suriname en naar het Oosten ( waarschijnlijk Nederlands Indië).Ook werden wanmolens als bouwpakketten met diverse missionarissen meegegeven naar Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse landen en gingen er ook naar Duitsland, Oostenrijk, Hongarije en Frankrijk. Zelfs aardappelsorteermachines werden in productie genomen.

Een der kinderen, namelijk Harrie J.H. Rijken, werd in 1937 tot gemeenteontvanger benoemd. Het bedrijf werd echter pas in maart 1955 uit ’t handelsregister verwijderd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had Harrie zijn groene motor in de aardappelkelder onder ’t fabriekske verborgen, terwijl in 1944 enige meters verderop enkele Duitse officieren in de woning [nr13] ingekwartierd zaten. Daar heeft hun kok het met de dood moeten bekopen, toen er gedurende de bevrijding een granaat als voltreffer insloeg.

De geallieerden hebben toen de woning weer provisorisch in orde gebracht om vervolgens zelf soldaten in het fabriekske en officieren in het woonhuis onder te brengen. De familie Rijken zelf zocht toen een onderkomen in hun minder beschadigde nevenwoning [=nr. 15].

In het fabriekske heeft na de oorlog ook nog een schoolklas tijdelijk gehuisvest gezeten met meester Martien van Lieshout. Daarna zaten er de Boerenleenbank, de bibliotheek en de heemkundekring in.

Het woonpand bestond / bestaat dus uit twee huizen. Huisnummer 13 werd na de oorlog nog tot midden jaren '50 altijd bewoond door de familie Rijken zelf. Daarna, inmiddels bezit van de gemeente Boekel onder de vlag van de “Stichting Volkshuisvesting", door de familie Kleuskens (directeur van de Boerenleenbank), de familie Jos Huiben (functionaris bij zuivelfabriek “De Boterbloem”) en vanaf eind 60er jaren door Anna en Doortje van de Elzen.

Huisnummer 15 is bewoond geweest door meester De Groot, de gebroeders Mulder, verzetsman Joop de Haan, politieman Van de Poel, boekhouder Bert van de Ven met gezin, kalfsschetser Gerrit Vos met zijn gezin, oud-caféhouder Jan van Zon en daaruit voortvloeiend nog ’n hele tijd zijn dochter, Zus (=Thea) van Zon.

In de 21ste eeuw hebben enkele jongeren er nog kortstondig gewoond.

[noot van de redactie: auteur Gerard de Bie stuurde in juli 2016 deze aanvullende informatie toe, uit een folder van stichting Peelrandwonen]

 Meer informatie over het bouwproject? Klik dan op deze art impression

Bronnen:
Cultuurhistorische Inventarisatie Noord-Brabant M.I.P. Gemeente Boekel;
Boekel in oude kranten, deel 2 & 3, samengesteld door Bart en Martin v.d. Ven;
Godde mee? door Bart & Martin v.d. Ven;
BHIC, database : archieven;
Mevr. M. Rijken.

Folder stichting Peelrandwonen

*= nu weer in bezit van de familie Rijken

 

Deel dit verhaal op:
  • Pinterest
  • Tumblr
  • Toevoegen als favoriet
  • Afdrukken

Reacties (31)

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 27 januari 2016 om 13:53 uur

Het volgende krantenartikeltje toont nog eens extra aan hoe groot(s), met name voor die tijd en zeker voor een dôrpke als Boekel toen, dit bedrijfje in de hoofdstraat (=Kerkstraat) was.
Boekel, Woensdag, 25 Augustus 1915 Udensche C.
Sinds het uitbreken van den oorlog heeft de wanmolenfabricatie "Boekelsche Industrie" nooit zoo'n drukte gekend als nu. Waar men tegenwoordig reist bijna overal treft men wanmolens van de firma J.H.Rijken te Boekel ter verzending aan en nog zijn op heden ruim 100 nieuwe in bestelling.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 27 januari 2016 om 14:38 uur

Dat dit Wanmeulenbedrijfje door zijn succes navolging heeft gehad in eigen plaats blijkt uit de volgende
Advertentie in de Zuid Willemsvaart uit 1910.

HEEREN LANDBOUWERS.
Wilt gij een degelijke sorteerende Wanmolen aanschaffen,
die het zaad van alle kruid zuivert,
vraag dan prijsopgaaf bij:
A .v.d. Sanden, Molenwijk Boekei NB.

Mariët Bruggeman
Mariët Bruggeman bhic zei op 27 januari 2016 om 20:20 uur

Wat leuk Gerard, om in de kranten nog eens bevestigd te zien wat uit jouw verhaal al blijkt.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 1 februari 2016 om 21:02 uur

Op schoolbank las ik dat Gerard Swarts het volgende over zijn lagere schooltijd kon herinneren ;
" De laatste twee schooljaren (5e en 6e klas) zaten wij in een noodlokaal van de familie Rijkers. De timmerwerkplaats was omgebouwd tot klaslokaal.
Meester Martien van Lieshout was gedurende deze jaren onze klasseleraar.
Het aantal leerlingen bedroeg 36 jongens".
Dit was dus in de toen in onbruik geraakte werkplaats van boven beschreven familie bedrijf.

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 2 februari 2016 om 11:27 uur

Mooie aanvulling Gerard! Dat maakt het plaatje nog meer compleet.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 18 april 2016 om 21:48 uur

Het is maandag 18 april 2016 ; De sloop van pand Kerkstraat 13-15 is begonnen.
Schrale troost ; Gelukkig hebben we de foto's nog ! ... en bovenstaand verhaal !

Lisette Kuijper
Lisette Kuijper bhic zei op 19 april 2016 om 14:52 uur

Ik kan me goed voorstellen dat de sloop van dit pand moeilijk voor je moet zijn, Gerard. Gelukkig hebben we inderdaad de foto's en jouw uitgebreide verhaal nog. Zo zal het altijd nog in onze herinneringen blijven bestaan...

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 22 april 2016 om 09:28 uur

Ja Lisette, Hoe kan het lopen.
Ik had al eerder wat mensen aangesproken; dat ik vond dat het toch een uniek pand was om te behouden en 'Heemkundige' personen gemaild of zij iemand kenden die zulke pandjes wilden kopen om op z'n minst te behouden. Die ik er over sprak vonden de vraagprijs véél te duur en helaas was het ook niet op een monumentenlijst geplaatst. Ik wist niet hoe ik het verder onder de aandacht moest brengen. Totdat vorig jaar zomer ik een hele doos vol heemkundige boeken "erfde" van een oud-tante die naar een woonzorgcentrum te Veghel was verhuist. Toen kwam ik daarin allerlei kleine stukjes info over de geschiedenis van die pandjes tegen en besloot om die te gaan samenvoegen tot een verhaal. Ik wist ook nog wat foto's ervan uit te zoeken en zo kwam het dat ik na de zomer bovenstaand stuk had ; klaar om in de eerstvolgende "Wanmeule" te plaatsen. Deze was echter al vol gepland maar na enige discussie kon het vehaal er toch nog in door het blad iets dikker te maken.
Met dit alles, niet-wetende-dat er een paar honderd meter verder, waarschijnlijk in die zelfde tijd werd besloten door de eigenaar [WoningStichting PeelrandWonen] de pandjes maar uit de verkoop te halen, te laten slopen, en er zelf iets hieper-modern's te gaan bouwen.
Toen dit begin December mij bekend werd is er vanuit Heemkundekring "Sint-Achten-op-Boeckel" nog snel een brief naar allerlei bewindspersonen gestuurd. Maar dat mocht niet meer baten.
De uitgebreide "luxe" versie van het verhaal kwam half December hier op de BHIC -site en ik probeerde deze zoveel als mogelijk nog onder de aandacht te brengen. Tegen beter weten in waarschijnlijk!
Ik denk dat met deze toevoeging het verhaal helemaal compleet is.
Of zou het nog een staartje krijgen ???

Lisette Kuijper
Lisette Kuijper bhic zei op 28 april 2016 om 16:44 uur

Jammer dat al die moeite niet heeft mogen baten, Gerard! Maar je hebt er in ieder geval wél alles aan gedaan en we hebben de geschiedenis van dit pand nu dankzij jou mooi op een rijtje met prachtige foto's.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 4 juli 2016 om 10:07 uur

2 feitjes die ik uit een gesprek met een van de kinderen Rijken nog kan melden : -1- De groene motor die in de kelder verstopt werd tijdens de tweede wereldoorlog was van het merk "Puch".
-2- Toen de beschadigde woning in de tweede wereldoorlog weer provisorisch hersteld moest worden was er nagenoeg geen glas verkrijgbaar voor de ramen en werd het glas uit de grote familie-portretten hiervoor gebruikt. Een zekere aannemer van Berlo deed o.a. deze herstelwerkzaamheden.

Lisette Kuijper
Lisette Kuijper bhic zei op 5 juli 2016 om 12:44 uur

Bedankt voor deze interessante wetenswaardigheden, Gerard! Bijzonder dat men het glas uit de portretten gebruikte om de ramen te herstellen. Weet je misschien ook of deze familieportretten de oorlog overleefd hebben?

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 6 juli 2016 om 11:16 uur

Het verhaal hierboven draait in hoofdzaak over de familie Rijken die een wanmeule - fabriekske hadden . Maar wat is een wanmeule precies?
Cor van Grinsven zegt er in zijn boek "Gezien & Besproken" ongeveer het volgende over :
Een wan is een schotelachtig voorwerp dat gebruikt werd om het koren van het kaf te scheiden. De wan werd meestal door de boer zelf gemaakt, door busseltjes stro van ca. 4 cm. dikte in de rondte aan elkaar te binden, totdat men een ondiep schotelachtig voorwerp had, waarin het koren werd gedaan. Door het koren al lopende omhoog te gooien was het mogelijk het lichtere kaf te scheiden.
De mechanisatie in de landbouw die vanaf het einde van de negentiende eeuw goed op gang kwam, kreeg ook een toepassing in het schiften van koren en kaf in de gedaante van 'de wanmeule'. Door het plaatsen van schoepen met een draai-inrichting werd een windstroom in gang gezet die het kaf van het koren wegblies.
In Boekel waren drie bouwers van wanmolens namelijk :
Janus van der Zanden ( aan de Volkelse weg ), Familie Rijken ( in Kerkstraat - Noord ) en timmerman Mickers ( toen ook in Kerkstraat - Noord , op de noord -oosthoek Kerkstraat / Bernhardstraat) .
De rest kun je zelf lezen in het boek wat o.a. (nog) te leen is bij de bibliotheek te Boekel, in te zien is op de Heemkundekring van Boekel en misschien is het ook wel aanwezig bij BHIC ?

Annemarie van Geloven
Annemarie van Geloven bhic zei op 6 juli 2016 om 13:51 uur

Ja hoor, het boek Gezien en besproken in Boekel : het relaas van een middenstander die dorpspoliticus werd, is in te zien in de studiezaal van BHIC op de locatie Grave (GGEEL167)

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 6 juli 2016 om 17:15 uur

Nog maar een half jaar heb ik begrepen. Erg jammer.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 22 juli 2016 om 22:53 uur

Cor van Grinsven zegt in zijn Boek Gezien & Besproken in Hoofdstuk 8 nog iets interessants over wanmeule -fabriek "De Roem" nl. dat de fabrikant de wanmeulens dermate degelijk maakte dat nadat een boer die had aangeschaft er zijn heel leven mee kon doen. Toen dus de markt verzadigd raakte en de ontwikkeling ervan stil bleef staan kwam de productie ook tot stilstand. Ook mede doordat er zgn. "zelfreinigers" kwamen. De ook in het verhaal vermelde bijenkasten-productie vulde deze leegte voor een tijd, totdat daar de markt ook weer van verzadigd raakte. En mede daarom is Rijken dus in 1937 al de baan gemeente -ontvanger er bij gaan doen.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 3 januari 2017 om 12:54 uur

In het Brabants Dagblad van vrijdag 27 maart 1953 werd Harrie Rijken op pagina -2- onder "NIEUWS UIT DE MEIERIJ" nog een keer vermeld. Het nieuwsberichtje luidde als volgt;
"BOEKEL, Bijenzwerm kondigt lente aan. Aangewakkerd door het zonnige voorjaarsweer kwam een bijenzwerm in de Kerkstraat neergestreken. Het is echter wel een zeldzaamheid zo vroeg in het jaar. Door de heer H. Rijken werd het bijenvolk in een korf verzameld.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 11 januari 2017 om 22:05 uur

<img src="/media/boekel__advertentie_wanmolen_1948__de_boerderij.jpg" title="tekst voor tooltip" width="breedte in pixels" height="hoogte in pixels" border="0">In het Kerstnummer van het blad "De Boerderij" no. 12 ; 33ste jaargang ; 22 December 1948 vond ik deze kleine advertentie :
Ik vermoed wel dat de -t- van vraagt er niet bij hoort.
De Advertentie voegt wel iets bij, wat niet in het verhaal duidelijk wordt.
nl. dat eind 1948 het bedrijf nog steeds actief bestond.

Engelbert Smetsers zei op 20 februari 2017 om 16:29 uur

Toch leuk en dat allemaal te lezen over Boekel. Ons Moeder (Christienrijken) was een broer van Ome Harrie. Wie ken ik nog meer: Ome Joost, Ome Theo, Tante Marie en Ome Kees.
Mijn nichtje leeft nog: Mieke Rijken. Doe ze de groeten.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 22 februari 2017 om 14:02 uur

Precies 2 jaar later In het Kerstnummer van het blad "De Boerderij" 35ste jaargang ; 20 December 1950 , stond dezelfde kleine advertentie als hiervoor met dit keer de tekst :
"Vraagt prijscourant van onze WANMOLENS met zak- en vatuitloop en van onze AARDAPPELSORTEERDERS. Wanmolenfabriek "De Roem" J.H. RIJKEN, Boekel N.-B.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 23 mei 2017 om 16:34 uur

De site WebQuestBoekel bedoeld voor studenten zegt het volgende over het fabriekje en dit pand :
" In het oude pand van wanmolen-fabriek ‘De Roem’ van familie Rijken, was in de Tweede Wereldoorlog het distributiekantoor gevestigd.
Het distributiekantoor zorgde ervoor dat alle inwoners bonnen kregen waarmee ze eten konden halen. Later werd het het hoofdkwartier van de Duitsers.
De Engelsen waren op de hoogte van de plaats van het hoofdkwartier want op het eind van oorlog werd het gebouw" geraakt door een zware granaat.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 15 februari 2018 om 20:50 uur

Het bedrijf wordt voor het eerst vermeldt in 1890 (handelsregister).
Bij deze BHIC-foto ( klik op link ) van de oprichter J. Rijken ( *1855-1911) wordt echter vermeld dat wanmolenfabriek "De Roem" bestond van 1892 tot 1955.
https://www.bhic.nl/foto/4dbf7694-45f9-11e3-820d-ff3a3e8a758a

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 15 februari 2018 om 21:05 uur

Hier nog een link naar een plaatje van oprichter J. Rijken eigenaar van de wanmolenfabriek "De Roem" te Boekel. Op deze BHIC-foto met enkele sorteermolens op de Cuykse markt.

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 15 februari 2018 om 21:06 uur
Marilou Nillesen
Marilou Nillesen bhic zei op 16 februari 2018 om 20:53 uur

Dan moeten we daar nog eens goed naar kijken, Gerard. Ik geef het in ieder geval door. Bedankt voor deze aanvulling!

Ton van Riet, Gemert (oud inwoner ook van Boekel) zei op 3 december 2018 om 00:30 uur

Ik herinner me dat op de zolder van het molenhuis in Beers enkele bijenkorven
stonden en een paar "platte schalen" van stro, wannen dus. In het pakhuis van de molen stond ook een wanmolen, waar wij als kinderen mee speelden. Je kon het zo lekker luidruchtig laten waaien.
In Boekel hoorde ik van iemand het verhaal dat men in de avond in het donker
stilletjes een wanmolen, met kaf erin, voor iemands voordeur plaatste.
Dan aankloppen en als de deur open ging draaien. Het resultaat laat zich raden.
Gerard de -t van de advertentie hoort er wel bij als je je realiseert dat het
aan meerdere personen gevraagd wordt. Meerrvoud dus.

Ton van Riet, Gemert zei op 3 december 2018 om 14:11 uur

Bij nader inzien.
Gerard je hebt wel een gegronde reden om te twijfelen of die -t er bij hoort.
het heeft te maken met gebiedende wijs. Het lijkt erop dat je twee kanten op
kunt. (Wat fysiek helaas niet moglijk is.)
Kijk maar eens hier: https://onzetaal.nl/taaladvies/thematisch/gebiedende-wijs/

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 3 december 2018 om 15:22 uur

Dank je voor je positief kritische kijk Meester Ton. Altijd leuk iets van je te vernemen. Veel wijsheid toegewenst ook al heb je die al heel veel en ben ik daarmee misschien 4 weken te vroeg ha ! ha ! ;o)

Ton van Riet, Gemert zei op 3 december 2018 om 16:04 uur

Ook vast een voorspoedig 2019. Wijsheid is iets anders dan weten, Gerard.
Nu iets geheel anders. Jij weet nogal veel. Ik zag van je een bijdrage over een handboogschutterij, hier een eindje verderop, langs de weg naar Boekel. De afbeelding maakte mij nieuwgierig. Ken jij een handboogschutterij waar ze loodrecht omhoog schieten? Waar komt die afbeelding vandaan?

Gerard H.A.A. de Bie
Gerard H.A.A. de Bie zei op 3 december 2018 om 17:52 uur

Ik vermoed dat het hier een menging van handboogschieten en kruisboogschieten betreft i.v.m. "Koningsschieten" van meestal een Schutterij : https://nl.wikipedia.org/wiki/Schuttersfeest . Kruisbogen werden misschien in die tijd minder gebruikt omdat het kostbaarder was ze te laten maken of er minder kennis van in de omgeving voor handen was.

Ton van Riet, Gemert zei op 3 december 2018 om 18:25 uur

Aan de weg naar Gemert, in het café van Bert de Valk (nu van den Broek) moet
vroeger een kruisboogvereniging geweest zijn. Zegsman: Helm de Valk.
Of die aan vogelschieten deden, weet ik niet. Misschien weet iemand van Willem II (bestaan die nog?) daar iets over te vertellen of over de
mogelijkheid om dat met een handboog te doen.
Ben je er al achter waar die afbeelding vandaan komt?

Wim van de Valk
Wim van de Valk zei op 7 januari 2019 om 20:44 uur

He Ton wat jou vraag klopt volgens Helm van de Valk een oude buurtgenoot van ons vroeger.
Dit pand waar nu Wim van den Broek zit met zijn zaak is al vanaf 1833 in het bezit van de familie van den Broek.
Vroeger was het een café herberg winkel en bakkerij.
De kruisboogschuttersgezelschap is hier opgericht in 1884 Castelijn was toen Johannes van den Broek in de Peelstraat (Run) de overgrootvader van Wim van den Broek mij en vele andere in onze familie.
Dit gezelschap had de naam “Landbouwers Eendracht” ook wel eens zwarte pik genoemd en had na een jaar al meer dan 50 werkende benevens en nog vele honoraire leden.
Er werden regelmatig concoursen gehouden waarbij vele gezelschappen deelnam oa uit Bakel Gemert Hout (Mierlo).
Ze gingen ook vaak op wedstrijden in de regio en haalden daar ook regelmatig goede prijzen.
De prijzen bestonden uit medailles maar ook uit geld en goederen zoals klok wekker en horloges.
De koning was in 1891 dhr G van der Zanden maar ook dhr van Extel toonde dat hij een handige schutter was.
In 1910 vierde ze hun 25 jarig bestaan en was er jaarlijks een potvertering.
Twee leden van de oprichters waren President van de Burgt en Secretaris Wassenberg.
Er werd nergens vermeld dat men aan vogelschieten deed.
Wel dat het een schone overzichtelijke ligging van de schietbaan was.
In 1991 was G van der Zanden hun Koning.
Rond 1928 zou dit gezelschap heropgericht zijn.
Gevraagde informatie van Doelen Willem 3 en Gilde Boekel leverden niets op.

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen

vertelde op 6 december 2012 om 15:44 uur

Firma Verbunt van Overbaak

vertelde op 13 januari 2014 om 16:05 uur

Het kaf van het koren scheiden

vertelde op 28 maart 2015 om 13:35 uur

De Rooise middenstand

vertelde op 24 oktober 2016 om 13:10 uur

De wanmolens van Rijken