skip naar content skip naar hoofdnavigatie spring naar service navigatie
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen Bhic
Menu
sluit
Hulp nodig?

Chat is online op maandag t/m vrijdag van 10.00 - 16.00 uur en van 19.00 - 22.00 uur.

Op dit moment zijn we offline. Je kunt je vraag stellen via e-mail of WhatsApp: 06-12887717 (alleen berichtjes)

Meer informatie over de chat-service? Klik hier

Online op dit moment

Stel je vraag

Marilou Nillesen
Marilou Nillesen Bhic

De Slag bij Kruisbroedershof

Witte helmen, wapenstokken en rieten schilden. De Mobiele Eenheid vangt op deze foto onze blik. Minder goed zichtbaar zijn de krakers. Oog in oog staan ze, in de donkere ochtend van 18 december 1979, in de Bossche wijk Kruisbroedershof.


Confrontatie Krakers en ME, Kruisbroedershof, Den Bosch, 1979 (Bron:  Kleintje Muurkrant, nr. 54, 1979 / collectie BHIC) 

'Daar heb ik echt een trauma aan overgehouden'

De M.E. is opgeroepen om in de wijk Kruisbroedershof krakers uit te zetten, uit een pand dat het eigendom is van W.P. van den Dungen. Op juridisch gebied was de slag voor de krakers al verloren; de rechter had het eigendomsrecht laten prevaleren. Een deurwaarder had al tot ontruiming bevolen. In de Kraakgroep Den Bosch groeide ondertussen de concensus dat directe confrontatie met het gezag onvermijdelijk is, zo stond in Kleintje Muurkrant, het blad van de Bossche protestbeweging. Wat volgde is een, voor de Bossche krakers, ongekend felle confrontatie. Deze markeert een nieuwe fase in de geschiedenis van de kraakbeweging in de stad. Na de betrekkelijk vreedzame jaren '70 (de ontruiming van het Emmaplein uitgezonderd) staan de jaren '80 in het teken van verharding en van 'zenuwenoorlog', aldus een oud-actievoerder. 'Toen werd het hard', bevestigt een ander die bij de actie aanwezig was.

Net als de meeste Bossche oud-actievoerders hebben Harry van Berlo en Else Embregts aan de confrontatie aan het Kruisbroedershof nog heel levendige herinneringen. 'Wij zaten toen om de hoek, in het gekraakte Baptistklooster in de Sint Jorisstraat, vertelt Harry. 'Mede dankzij onze telefonade (een belangrijk en geheim communicatiesysteem van de Bossche beweging) hebben we toen op tijd gehandeld. Wij waren er als eerste bij en konden de weg afzetten en hekken plaatsen (er was daar een bouwplaats) voordat de agenten er waren. Vervolgens arriveerde ook de kraakgroep van de Papenhulst en al gauw was iedereen opgetrommeld. Zo werkte dat.' Ook Else staan de harde gevechten van die dag in het geheugen gegrift. ‘Ik durfde op een gegeven moment niet meer’. Normaal gesproken wisten de actievoerders wel met welke agenten zij te maken hadden. Die kwam je in de stad vaak tegen, niet alleen bij acties. Je kende elkaar. 'Dan stond ik binnen in een gekraakt pand: 'Hé kerel hoe gaat het? Hé Sjaak hoe is het? Staat er een tafel, een bed en stoel en is de eigenaar ingelicht? Allemaal gedaan? Keurig! Doei! En dan was het klaar', lacht Harry. Maar dit lag anders wanneer politie van buitenaf erbij werd gehaald. ‘Dan ging het fout', vervolgt hij. 'En als zo'n agent dan één meisje raakte, dan stond daar weer een vriendje bij en voor je het weet was het mis.’

‘Daar heb ik echt een trauma aan overgehouden’, vertelt Harry, toen student aan de Kunstacademie, over de confrontatie bij het Kruisbroedershof. Dit was voor hem het moment om te zeggen: ‘nu is het genoeg’. Hij herinnert zich nog dat zelfs de Bossche agenten verbaasd waren over wat er gebeurde. 'Dit was hun werk niet. Het was van buitenaf gestuurd. Er kwamen mensen uit Vlijmen en Nieuwcuijk en Nistelrode enzovoorts, en die hebben dat veroorzaakt en toen ook de leiding gehad. Dat waren echt andere agenten dan die wij kenden', vervolgt hij. 'Je moet het je zo voorstellen’, zegt Else, destijds student aan de Sociale Academie, ‘je woont in een stad, je studeert en bent in de kraakbeweging gerold. En dan moest er op een dag een pand ontruimd geworden. Daar zaten drie vrouwen in. Zij wisten dat ze eruit moesten en zouden dat niet zomaar doen, maar de actievoerders hadden onderling wel het afgesproken dat het verzet niet gewelddadig zou gaan.'

Harry: 'Eerst is er een groep van zo’n dertig agenten uit Den Bosch gekomen. Dat was bijna vriendschappelijk duwen en trekken, omdat we ook wisten dat we het zouden verliezen. Dat was eerlijk gezegd ook de planning, een symbolische actie. Maar toen kwamen er twaalf… bloedhonden. En er stonden nog zo’n twintig krakers voor de deur. En die zijn toen… Ik stond achter een meisje, daar sloegen ze een oor af. Gewoon eraf. Je had agenten die stokken tussen de mensen staken en weer anderen sloegen zo hard als ze konden.’ 'Nergens voor nodig', vult Else aan. Opmerkelijk detail: een van de actievoerders was een dochter van een van de agenten. Zij woonde in een kraakpand in de Sint Jorisstraat.

‘Het was echt heel heftig' vervolgt Harry. 'We wilden zoveel mogelijk publiciteit, om te laten zien dat het belachelijk was om twee van die vruowen uit zo’n huisje te halen. En we wisten dat we eruit moesten. Op een gegeven moment zijn wij gesplitst door de politie. Eerst waren we met zo’n 100 actievoerders. Maar op het laatst waren dat er nog zo’n 25. Zoals gezegd was op deze locatie een bouwplaats, met allemaal hekken en er lagen ook stenen. Die situatie keerde zich tegen ons. Want de agenten sloegen maar door en de mensen liepen tegen de hekken aan', aldus Harry. Ze konden niet weg. 'Toen ging één iemand met stenen gooien en volgden er meer. Een agent brak daardoor zijn kaak. Deze had van de schrik een pistool getrokken. Ook is door alle stress nog een agent door het dak het huis in gevallen... Uiteindelijk zijn de meisjes met bloemen naar buiten gekomen. En de agent die de leiding had stond maar te roepen: "Dit heb ik niet gewild!", herinnert Harry zich. 'Ik heb heel erge mazzel gehad', vult Else aan. 'Want ik stond in die kring van 25. En ze waren al begonnen te duwen. Een agent zag mij staan, ik was 17, die pakt mij vast en sleurt mij helemaal de andere kant uit. “Klaar”, zei hij. Ik wist niet goed wat er gebeurde. Maar zo heb ik dus geluk gehad. Het was ongekend, en ook niet afgesproken. Wel het scenario, dat het een symbolische actie zou zijn: wij verzetten ons, jullie pakken ons op en zetten ons ergens anders, en dan komen de bewoners met bloemen naar buiten. Maar het werd echt een slagveld, er zijn mensen in het ziekenhuis beland.'

'Het was bekend dat de krakers weg moesten uit het pand. En als je daar niet tegen kunt dan moet je daar ook niet gaan staan', vindt Harry. 'Maar dit ging nergens over. Dit had niet gehoeven. Dit was wel het laatste wat wij wilden. Ook veel agenten waren helemaal over de zeik. Kijk, Den Bosch is heel kleinschalig. We wisten welke agenten gevaarlijk waren, dat waren er in onze stad vier, die trouwen allemaal baard hadden', lacht hij. 'En die werden door ons helemaal geïsoleerd. Want bij ons zaten wel een aantal hufters, bij hen ook! En die moest je proberen te vermijden door zo veel mogelijk publiciteit. En niet elkaar half doodslaan.

'Na de actie is er nog een strafrechtelijk onderzoek geweest naar het gedrag van de Bossche agenten. Maar dat is na een jaar van de baan gegaan. Ze hebben toen die agenten van buitenaf helemaal buiten beschouwing gelaten', vertelt Harry. 'En ze hielden ze ook niet tegen', voegt Else toe.

Kleintje Muurkrant over de actie

Kleintje Muurkrant wijdde bijna een heel nummer aan de confrontatie bij het 'hakenkruisbroedershof'. De inleiding was een ingezonden stuk van 'Thea' (artikelen waren standaard anoniem), een van de Bossche actievoerders die de betreffende ochtend waren opgeroepen om naar de Kruisbroedershof te komen. Daar zou de ME drie mensen uit een kraakpand zetten. "Dit accepteerden we niet!', vertelt Thea. 'We wilden laten zien dat de politie en de M.E. met mensen te maken hebben. En niet met een geval, waarmee wat moeilijkheden zijn.' (...) 'Na herhaalde malen verzocht te hebben dat de mensen aan de kant moesten, zonder resultaat, begon de M.E. erop los te slaan. Mensen vluchtten weg, voor sommigen ging dit erg moeilijk door de barrikades die er waren. Enkele mensen stonden in een hoek gedrukt, konden er niet uit. De M.E. bleef echter doorslaan. Dit wekte woede op bij verschillende mensen. Sommigen gooiden met stenen. Dit had effekt: de M.E. ging weg.'

Later zou de brandweer, zonder incidenten, de krakers uit het pand halen. Dat verschillende krakers de actie naderhand betreurden en als mislukt beschouwden, vond Thea ergerlijk. Ze had dit ook in de krant gelezen en vond het storend dat actievoerders hierin meegingen. Volgens haar was de actie geslaagd, in de zin van protesteren op vreedzame wijze maar met alle bekende middelen.

Kleintje Muurkrant publiceerde een stapgsgewijs verslag van de actie:

  • 6:30u: De bedrijvigheid is van zo'n omvang dat van een misplaatste grap geen sprake meer kan zijn. Enkele ME-ers lopen in hun blauwe overalls rond.
  • 6:45u: Volgens schema worden diverse barrikaden opgeworpen door stelselmatig, steen voor steen, de straat open te breken. Op vijf plaatsen groeien de bergen klinkers.
  • 700u: Een passerende recherchewagen (Golf VW, kenteken FG-75-VZ) rijdt door; beide partijen wachten op het treffen.
  • 7:15u: De barricaden zijn voltooid volgens plan.
  • 7:30u: Het aantal krakers en sympathisanten is aangegroeid tot ruim negentig. Naast bekende mensen hebben een vijftiental buurtbewoners zich de moeite getroost om hun onvrede met de ontruiming te tonen.

Lees hier het hele verslag.

Bronnen

Reageren of oud materiaal sturen

Heb jij nog levendige herinneringen aan de protesten en jeugdcultuur van de jaren '60, '70 en '80? Reageer dan hieronder, deel je herinneringen en vul deze pagina aan. Of stuur ons foto's en ander oud materiaal, om op de site te plaatsen. Klik hier voor alle contactmogelijkheden. Of mail direct naar info@bhic.nl

Oproep!

Eind oktober 2023 gaat een boek over de opstandige jaren 1975-1985 in Den Bosch verschijnen. Makers zijn journalist Eric Alink en documentalist Gertjan van Beijnum, die beiden actief waren in de toenmalige beweging. Verder bestaat de redactie uit sociaal historicus Frans Van Gaal, vormgever Maarten Sterneberg en Rob Koolen. Heb je verhalen of beeldmateriaal uit die tijd? Stuur een berichtje aan denboschinbeweging@gmail.com. De makers nemen contact met je op. Je kunt je ook aanmelden als je te zijner tijd extra info over het boek wil.

Meer over protest en jongeren in de jaren '60, '70 en '80

Meer over de Kraakbeweging in Brabant

Reageer op dit verhaal

Heb je al een account? Log in met je gegevens.

Heb je nog geen account? Plaats zonder inloggen, of Registreer een account

Help spam voorkomen en los de volgende som op:

Lees ook deze verhalen